In het Engels is een memoir een terugblik op je persoonlijke leven of een essay over een wetenschappelijk onderwerp. In de schaduw van het onzegbare van de Friese dichter Atze van Wieren (1943) is een combinatie van beide. Van Wieren schreef dit boekje in het voorjaar van 2025. Hij was toen 81 jaar: ‘Pas nu, op gevorderde leeftijd, meen ik scherp te zien hoe de mens, de wereld en de kosmos functioneren en naar mijn bescheiden idee in elkaar steken’.
Op de pagina’s erna stapt hij in zevenmijlslaarzen door zijn persoonlijke leven, maar de grootste aandacht gaat uit naar hoe hij op zoek was naar wat God eigenlijk is. ‘Mijn moreel testament’ noemt hij zijn memoir.

Spinoza

Al jong verliet hij het idee van God als een personage dat de wereld had geschapen en het daarna aan de woordvoerders van de kerk had overgelaten om de mens in allerlei dogma’s en leerstellingen in te peperen dat je het in Zijn ogen niet snel goed kon doen. Van Wieren bekeerde zich als twintiger via Teilhard de Chardin, Spinoza – vooral hij – en Rilke tot een onmetelijk godsbegrip: het hele universum is God. Of in de woorden van Spinoza ‘Substantie’. Het idee daarvan valt samen met Liefde. Het ‘onzegbare’ uit de titel van zijn boek is ontleend aan een regel uit De elegieën van Duino van Rilke. Dat godsidee zag Van Wieren later nog eens bevestigd toen hij zich verdiepte in de kwantummechanica.
Hij schrijft dat zo bevlogen op dat zijn geschrift een soort hernieuwde geloofsbelijdenis wordt, al legt hij wel uit dat dit geloof een keuze is. Te bewijzen valt er niets. Hij weet alleen dat dit idee hem gelukkig maakt en zijn leven zin geeft: ‘Ik ben intuïtief overtuigd dat het zo is, omdat het zo móet zijn’.

Van Wieren heeft al eerder een aantal dichtbundels uitgegeven (allemaal bij dezelfde uitgever) waarin dat thema leidend was. Hij citeert er in In de schaduw van het onzegbare veelvuldig uit, evenals uit zijn eigen vertaling van werk van Rilke.

Buiten gesloten

De auteur heeft zijn memoir opgedragen aan zijn drie kleindochters. Al lezend krijg je de indruk dat hij zich vooral tot hen en waarschijnlijk een kleine kring van intimi richt. Hij noemt namen en ervaringen die lezers buiten die kring niet zoveel zullen zeggen. Gaandeweg krijg je zelfs het gevoel dat je buitengesloten wordt. Daar komt bij dat het boek door de veelvuldige herhalingen en soms nogal obligate commentaren op wat er momenteel in de wereld gaande is onder leiders als Poetin en Trump, niet echt boeit. Je gaat je dan zelfs storen aan slordige zinnen als: ‘Elk soort tracht in zijn bestaan te volharden. En dus wordt er maar raak gedood en gegeten. Het is het evolutionaire proces van the survival of the fittest’.
Zo’n zin suggereert dat het recht van de sterkste hetzelfde is als het feit dat – in de evolutie – díe soort overleeft die zich het beste weet aan te passen aan de omstandigheden.