Hoewel de dichter Mahmoud Darwish al in 2008 gestorven is, wordt hij nog steeds beschouwd als de stem van Palestina. Hij werd er geboren in 1941, maar zeven jaar later vluchtten zijn ouders met hun gezin naar Libanon, omdat het dorp waar zij woonden verwoest werd door het leger van Israël. Na een jaar keerden ze in het geheim terug naar de pas opgerichte staat Israël.
Darwish publiceerde zijn eerste gedichtenbundel toen hij 19 jaar oud was. De gedichten waren eerder verschenen in het tijdschrift van de Israëlische communistische partij. Later richtte hij het literaire tijdschrift al–Karmel op, waar hij ook hoofdredacteur van was.

In totaal schreef hij ongeveer dertig bundels met poëzie en proza, die in vijfendertig talen vertaald zijn. Hij werd een van de belangrijkste dichters van het Arabische taalgebied. In 1973 werd hij verbannen uit Israël, omdat hij lid werd van de PLO, de Palestijnse bevrijdingsorganisatie. Ook al bracht hij het grootste deel van zijn leven door in Rusland en Amerika, hij bleef schrijven over zijn vaderland in zijn moedertaal. Zijn laatste dichtbundel uit 2006-2007 is Het vlindereffect, die in het Nederlands vertaald werd door Richard van Leeuwen, die ook een interessant nawoord schreef dat inzicht geeft in de politieke situatie rondom Israël en Palestina en in het leven van Darwish.

Universeel dichterschap

Het zijn niet uitsluitend gedichten die opgenomen zijn in deze bundel: ook losse prozafragmenten, dagboeknotities en beschouwingen maken deel uit van het boek. Dat is niet zo vreemd als het lijkt, want alle teksten ademen dezelfde sfeer, die van poëtische verwondering en filosofische observaties.

‘Blikrichtingen

Het verschil tussen een narcis en een zonnebloem is een verschil in
blikrichting: de eerste kijkt naar haar beeltenis in het water en zegt: Er
is geen ik behalve ik. De tweede kijkt naar de zon en zegt: Er is geen
ik behalve degene die ik aanbid.
’s Nachts wordt het verschil minder, maar breidt de interpretatie zich uit.’

Wie denkt dat deze bundel uitsluitend over Palestina en haar bewoners gaat, wordt teleurgesteld. Zeker staan er gedichten in die heel direct of in goed gekozen metaforen over de oorlog gaan, de bezetting door Israël en de onrechtvaardigheid die de Palestijnen wordt aangedaan, maar de thema’s en motieven die Darwish in zijn poëzie verwerkt, gaan verder dan dat. Zijn dichterschap is universeel en bestrijkt onderwerpen die voor iedereen van belang zijn: liefde, dood, zoeken naar de betekenis van het mens-zijn. Hij zocht naar ‘zuivere poëzie’ en was van mening dat ‘elk mooi gedicht een vorm van verzet’ was. In het gedicht ‘het essentiële vers’, waarin deze uitspraken staan, schrijft hij bovendien: ‘Wat is betekenis? Ik weet het niet. maar misschien weet ik wat het/ tegendeel is: denken dat het zinloze onbeduidend is.’ Voor Darwish kan alles naast elkaar bestaan zonder dat het afgebakend hoeft te worden door een definitie. Daarom tref je in de gedichten vaak paradoxen aan, tegenstellingen die elkaar opheffen: het gedicht ‘Vanaf nu ben je een ander’ staat moeiteloos en zonder oordeel naast: ‘Vanaf nu ben je jezelf.’

Zorgvuldig zijn woorden kiezend

Zijn ballingschap was noodzakelijk voor zijn dichterschap om op afstand de politieke situatie in zijn vaderland beter te kunnen overzien, waardoor hij in zijn gedichten niet zozeer het verzet aanmoedigde, maar de vrede wilde bewerkstelligen:

‘Ik hoor mijn stem pas als ik uit het woud
ben weggegaan en de stilte van het woud
uit mij is geweken.’

Darwish wilde niet bekend staan als de dichter-woordvoerder van het Palestijnse volk, omdat die eenzijdige benadering van zijn poëzie hem zou belemmeren in zijn ontplooiing als dichter.
Hij schreef over de liefde, over dromen, over identiteit (‘Mijn identiteit is nog onder constructie’), over de dood. Bedachtzaam, beschouwend, zorgvuldig zijn woorden kiezend. Juist omdat hij zich niet beperkte tot één enkel thema, spreken zijn gedichten nog steeds tot iedereen.

Cynisme en tederheid wisselen elkaar af in de beschrijving van zijn herinneringen, maar bitter of beschuldigend wordt het nooit. Wel klinkt er soms een dreiging door in de laatste strofe van sommige gedichten, maar die gaat gepaard met een zekere mate van berusting van de dichter, die niet verward moet worden met onverschilligheid.

‘De kanarie

Dicht bij wat zal zijn
luisterden wij naar wat de kanarie zei
tegen mij en tegen jou:
Zingen in een kooi is mogelijk
en ook geluk is mogelijk.

Wanneer de kanarie zingt,
brengt hij wat zal zijn dichterbij.
Morgen zul je naar vandaag-gisteren kijken
en zeggen: Het was mooi
en het duurde maar kort.
Je zult niet blij of droevig zijn.

Morgen zullen we ons herinneren dat we
de kanarie achterlieten in een kooi, alleen.
Hij zingt niet meer voor ons,
maar voor voorbijkomende jagers.’

Berusten in het onontkoombare

Darwish was hartpatiënt en werd meerdere malen geopereerd. Het is daarom niet verwonderlijk dat ook de nadering van de dood vaak optreedt in de gedichten. Ook daar spreekt de dichter van een berusting in het onontkoombare. In twee gedichten die beginnen met de vraag: ‘Als je vandaag zou sterven, wat zou je dan doen?’ geeft de dichter aan dat hij hetzelfde zou doen als altijd: lezen, liefhebben, eten, drinken. ‘[…] als ik bestond, zoals nu, zou ik niet aan het niet-bestaan denken; als ik niet bestond, zou de zaak me niet aangaan. […] Wat zou ik anders kunnen doen?’

Deze stoïcijnse houding ten opzicht van de dood is niet de ontkenning van het leven, maar een ontroerende acceptatie ervan.
Darwish houdt de lezer een spiegel voor die betekenis reflecteert. Hij laat zich niet ontmoedigen, niet door het leven en niet door de dood. Hij laat zich ook niet vangen in zijn gedichten. Het maakt het voor de lezer wel eens moeilijk om zijn gedachtegang te volgen. De beeldende taal en de schitterende metaforen die de dichter in zijn gedichten verwerkt, verhullen minstens evenveel als ze duidelijk maken. Dat maakt zijn poëzie alleen maar boeiender.