Het staat velen nog in het geheugen gegrift: de grootste vliegtuigramp uit de Surinaamse geschiedenis in 1989 met het SLM-toestel op Zanderij, het vliegveld van Paramaribo. Alle negen bemanningsleden en 167 van de 178 passagiers van het vliegtuig dat naar de Surinaamse topzwemmer Anthony Nesty genoemd was, kwamen om het leven; slechts elf passagiers (en een hond!) overleefden de ramp; de politie gaf de hond de naam Lucky. De SLM-ramp is de grootste vliegtuigramp uit de Surinaamse geschiedenis. De Surinaamse schrijfster en horecaonderneemster Iraida Martha Ooft (1974) heeft deze ramp als uitgangspunt genomen voor haar knap in elkaar zittende roman.

De tonkaboom op de rampplek

Centraal staat de rampplek waar de nabestaanden van de omgekomen bemanningsleden en passagiers heen gaan om met eigen ogen de plek te zien waar hun familieleden en geliefden het leven lieten. Door de toevallige ontmoetingen op die plek kan de schrijfster soepeltjes van de ene persoon naar de andere overschakelen. De Tonkaboom die door het te laag vliegende toestel geraakt werd bij de landing, speelt een hoofdrol in het verhaal. Is de boom daarmee schuldig aan het ongeluk? Of kunnen de overleden passagiers en bemanningsleden in zijn wortels die verbonden zijn met de omringende natuur, juist rust vinden? Ze zijn immers – net als de wortels van de boom – met elkaar verbonden en kunnen zich daar geborgen voelen en rust vinden.

Marjorie is zwanger van de omgekomen captain van het vliegtuig. Dat is geen toeval: de inheemsen geloven immers dat de ziel pas sterft als deze een plek heeft gevonden in het lichaam van een kind dat geboren wordt. Net als bomen die voor continuïteit zorgen: ze laten immers vruchten vallen die weer uit kunnen groeien tot nieuwe bomen.

Pyai

De pyai is een traditionele spirituele leider, ziener en medicijnman binnen de inheemse gemeenschappen in Suriname. Ook het dorp Bisri dat voor de uitbreiding van het vliegveld verlaten moest worden door de oorspronkelijke bewoners, heeft zo’n pyai. Deze romanfiguur heeft weliswaar geen familielid verloren in de ramp, maar is wel ontworteld omdat zijn dorp en zijn geboortegrond verdwenen zijn. Hij voorspelt dat een ijzeren vogel op zeker moment uit de lucht zal vallen; de inheemse bevolking is daarom weggetrokken uit het dorp

Ooft vertelt de verhalen van de nabestaanden van de vliegramp tegen de achtergrond van een samenleving in verval: de machtsstrijd tussen rivaliserende facties in het leger, de armoede, het gebrek aan alles. Maar het zijn ook verhalen waaruit de complexe verhouding tussen familieleden en geliefden blijkt. Het verhaal wordt verteld tegen de achtergrond van de houding tot de geboortegrond van naar Nederland geëmigreerde Surinamers. Die moeten terugkeren naar de plekken waar ze zich meer thuis blijken te voelen dan in Nederland.

Surinaams-Nederlandse roman

Ooft heeft in Toen de val een veelstemmige roman geschreven rond bemanning, passagiers van het verongelukte vliegtuig, en hun nabestaanden. Ze springt daarbij heel knap van de ene naar de andere persoon, maar voor de lezer is het daardoor niet altijd eenvoudig de draad vast te houden. Neem bijvoorbeeld Henry, de mati van Theo. Die verdwijnt op pagina 30 uit het verhaal om op pagina 219 plotseling weer op te duiken.

Een roman die in Suriname speelt heeft voor Nederlandse lezers het nadeel dat er heel veel Surinaamse woorden en begrippen voorkomen, terwijl Sranan Tongo, de omgangstaal in Suriname, voor hen onbegrijpelijk is. Het komt de leesbaarheid niet ten goede omdat de context niet altijd duidelijk maakt wat er bedoeld wordt. Jammer is het daarom dat er achterin het boek niet een lijstje met woorden en begrippen uit het Sranan Tongo opgenomen is.

Voor mensen die Surinaamse roots hebben, is de taal en de couleur locale natuurlijk gesneden koek, maar te hopen is dat ook zonder die roots dit prachtig gecomponeerde boek veel lezers zal bereiken. Ze krijgen meteen een lesje koloniale geschiedenis en dat kan nooit kwaad. Het is alleen jammer dat de hond Lucky geen stem heeft gekregen in het verhaal.