Verbruikt licht van Lara Pawson is een wonderlijk samenraapsel van gedachtekronkels, associaties en herinneringen verwerkt in een memoir, geschreven als een brief aan een geliefde die als een schaduw in de coulissen blijft. Haar stijl is beeldend en direct, hoewel Pawson uitgaat van alledaagse dingen is haar gedachtewereld bepaald niet alledaags.

De eierwekker, de broodrooster, de pepermolen, de magneten op de koelkastdeur, de wasmachine, een haarspeld, slipjes drogend op de radiator, een verdroogde appel, de wc-pot: ‘Als ik het toilet vanuit mijn ooghoeken bestudeer, doen zijn glibberige, witte rondingen me denken aan het kraakbeen aan het uiteinde van een geroosterde kippenpoot. Over dat stukje laat ik graag mijn tong gaan, voordat ik het tussen mijn achterste kiezen vermaal om het paarse merg op te zuigen en te huiveren als ik de korrelige textuur tegen mijn verhemelte voel.’

Lagere pijndrempel

Het zijn deze gewone dingen die Pawson in het licht zet om haar fantasie te prikkelen en die haar brengen naar wrede, grappige of verontrustende associaties die ze als een innerlijke monoloog in korte stukjes opschrijft, soms grijpt ze er later weer op terug, soms zijn het associaties binnen de associatie. Het is een gave om van alledaagse, huishoudelijke apparaten te schakelen naar iets groots als oorlog, dood, geweld, seks. Als oorlogsverslaggever zal Lara Pawson getuige zijn geweest van veel ellende, verhalen die ze onverbloemd, met rijke beelden opschrijft, vrij van mededogen of sentimentaliteit. Haar pijndrempel ligt waarschijnlijk een stuk lager dan die van de lezer, bij wie ze zowel bewondering als afschuw zal oproepen. En uiteindelijk een schouderophalen, omdat uitgezogen oogbollen en verkrachte baby’s gewoon te erg zijn.

Je maakt ineens veel mee als je verbeelding hebt. De eierwekker doet haar denken aan een tikkende tijdbom en ze gaat terug naar de tijd van de IRA. Een haarspeld, waarmee ze het vuil onder haar nagels vandaan schraapt, laat haar een verhaal vertellen over martelaars die haarpinnen onder de nagels staken van hun slachtoffers. Haar favoriete slipjes hangen zo op de radiator te drogen dat ze haar doen denken aan Hitlers haarlok, die precies zo over zijn voorhoofd viel. De pepermolen doet haar denken aan een handgranaat, en hoe zal die vallen op het hoofd van een voorbijganger als ze hem uit het raam gooit?

Ze is graag bezig met haar eigen secreties of die van anderen, het legen van haar darmen in de ingewanden van de toiletpot. ‘Al een jaar of tien knoop ik los of rits ik open, hijs ik op en sjor ik omlaag, vlij ik mijn bekken over zijn gapende muil als een gevlinderde kip naakt en plat op de grill. Leeg ik op dit massieve keramiek met een gevoel van opluchting mijn blaas en darmen in zijn diepe, met water gevulde kom.’

Stroomstoten

De hond vangt een eekhoorn, waarop een minutieus verslag volgt hoe ze deze vilt en vervolgens bereidt en opeet. ‘Zijn vlees smaakte zo zoet. Ik vroeg me af of ik misschien een snuf suiker in plaats van zout had toegevoegd. Ik geloof dat jij al na twee happen je kom neerzette en de trap oprende naar de badkamer. Vanaf de bank hoorde ik je kokhalzen en kreunen.’

Haar gedachtekronkels zijn niet gespeend van wreedheid, zoals het verhaal van het apparaat waarmee ze de hond een stroomstoot geeft als hij achter een hert aangaat. Ze test de halsband uit om haar vaders arm. ‘Ik deed hem goed strak, zodat de contactpunten in het bleke, perkamenten vel van zijn tachtigjarige biceps drukten, dicht bij de koningsader. We begonnen op niveau vijf. Ik drukte op de knop: hij voelde niets. (…) Bij vierenveertig moesten we allebei zo hard lachen dat hij zat te schudden op zijn stoel. Bij vijftig vroeg hij me te stoppen.’ Wat een vrolijke aangelegenheid is, doet Pawson uiteindelijk af met één zin: ‘Die avond zakte mijn vader ineen.’

In Verbruikt licht – Spent light is de originele titel – zoekt Lara Pawson naar een weg om haar oorlogsherinneringen, de beelden op haar netvlies, te verwerken. De rauwe, soms humoristisch, grappige en ook liefdevolle anekdotes en gezamenlijke herinneringen schrijft ze aan haar geliefde. Die volledig buiten beeld blijft, zijn reacties blijven uit. Misschien is hij dood, of weg, het wordt niet duidelijk. Hij zou trots op haar zijn, maar ook geërgerd, in Pawsons woorden.

Wat achterblijft op het netvlies van de lezer is een vrouw met desillusies, een rijke gedachtewereld, die het perverse niet schuwt. Die verschrikkingen in de wereld, genocide, kindermoord, slavernij, een stem geeft via dingen. Er komt een andere wereld binnen, wreed en mooi. Gewelddadig en liefdevol. Maar Pawson lijkt ook te willen zeggen dat er meer is dan het contact met spullen, uiteindelijk gaat het om het contact met mensen. Verbruikt licht eindigt met een warme herinnering aan oude vrienden. Naar aanleiding van een schilderij dat boven haar wc hangt, vertelt ze aan haar geliefde over hun ook alweer schrijnende verhaal. ‘En toch, zei Villy, ondanks mijn moeders tranen en mijn vaders radeloosheid, was het niet zozeer de afwezigheid van al die spullen die me angst aanjoeg als wel het geluid dat hun verdwijning achterliet.’

Lara Pawson (1968), geboren in Londen, woonde en reisde door veel landen in Afrika. Spent light haalde de shortlist van The Goldsmiths Prize 2024 en was boek van het jaar in The Guardian. Haar essays en recensies verschenen in tal van kranten en magazines en ze werkte mee aan diverse radio- en televisiereportages voor de BBC.