‘De zee was kalm, bijna doodstil, haast onzichtbaar in de duisternis. Schrapend over de kustlijn, met lome bewegingen, ademde ze in de verte, donkerder nog dan de nacht. Haar slapende massa scheen hun kolossaal toe. (…) De rubberboot had moeite, kwam niet op snelheid, de motor verdween dieper onder water, alsof hij vastliep in de dikke, zware massa van de zee die door de schroef in stukjes werd gehakt. Natuurlijk zagen ze dat ze met te veel waren, ze durfden zich nauwelijks te verroeren, vrezend dat iedere beweging hen kon doen omslaan.’

Dit is het thema van de huiveringwekkende roman Rubberboot van de Franse filosoof en auteur Vincent Delecroix: vluchtelingen die in een bootje de oversteek over het Kanaal van Frankrijk naar Engeland wagen. Het verhaal is gebaseerd op een waargebeurd incident in het Kanaal in 2021. En het is al voelbaar in het citaat: het loopt niet goed af.

Het boek speelt zich af op drie plaatsen: in een kantoor van de Franse kustwacht, op het strand in de omgeving en op volle zee. In een verhoor van een medewerkster van de Franse kustwacht wordt zij beschuldigd van het niet adequaat reageren op herhaalde hulpverzoeken per mobiele telefoon vanuit de boot die steeds lekker werd en waarvan de motor was uitgevallen. ‘Daar dreven ze, vrijwel roerloos, van alles verlaten. De kreten, het geschreeuw en het geroep, het hield allemaal op, er waren geen woorden meer, alleen nog het geluid van de golven, een soort van universele stilte waarin hun stemgeluid, steeds sporadischer, onwerkelijk klonk. De paniek was weggezakt en had plaatsgemaakt voor een soort uitgestrekte, verbijsterde schok, een verstilde tijd, waarin iedereen stukje bij beetje een precair evenwicht had gevonden op de golven, en probeerde dat te behouden door zo min mogelijk te bewegen.’

Tot het Laatste Oordeel

Langzamerhand wordt duidelijk hoe dat acute hulpverzoek tussen de wal en het schip van de Franse en Britse bureaucratie valt. Want waar was de boot? Nog in Franse territoriale wateren of toch al in Britse? De kustwachten wijzen naar elkaar, met fatale gevolgen. De Franse hoofdpersoon, een gescheiden jonge vrouw met een dochter, wordt streng ondervraagd. De als bewijs dienende geluidsopnames van de vele telefoontjes lijken duidelijke taal te spreken: nalatigheid van de medewerkster. Zij kan die nalatigheid niet ontkennen maar voert een innerlijke strijd over wie er nu uiteindelijk echt schuld heeft aan de migrantendrama’s die zich vrijwel elke dag in de buurt van Calais afspelen. Ze is moe en voelt zich miskend en probeert voor zichzelf geloofwaardig de schuld te verleggen. ’Maar het was vooral hém die we hoorden, op de opnames, ik weet niet hoe ik hem moet noemen: de Migrant, de Telefoonpersoon, de Verdrinkende Man, van wie ik de stem uit duizenden herkende en de uitspraken uit mijn hoofd kende, want in feite is het steeds dezelfde die me iedere nacht belt, met dezelfde stem en dezelfde smeekbedes, ook al haal je die idioot namelijk één keer, tien keer, honderd keer uit het water, hij gaat er steeds weer in terug: de ene nacht trek je hem met veel pijn en moeite op het droge, veilig en wel, soms dankbaar, de volgende nacht belt hij je net zo goed, omdat hij er opnieuw in ligt alsof hij zijn lesje niet heeft geleerd, en zegt please please, dag na dag vissen we hem op en avond na avond keert hij terug, waardoor je het gevoel krijgt dat het zo door zal gaan tot het Laatste Oordeel: dezelfde gast, steeds weer, die het water in gaat en halverwege het Kanaal begint te zinken en wacht tot we hem komen halen, waarna het de volgende nacht hetzelfde liedje is, en uiteindelijk word je daar een beetje moe van.’

Uiteindelijk wordt de medewerkster van de Kustwacht vanwege nalatigheid geschorst. In het laatste hoofdstuk is ze op het strand aan het joggen en neemt ze op een flinke afstand twee lopende personen waar. Toch overlevenden van die nacht?

Het interessante van dit boek is dat het meer is dan een dramatische beschrijving van een frequent voorkomende tragedie. De hoofdpersoon voert een lange ‘monologue interieur’ waarin de schuldvraag niet stopt bij haarzelf maar wijder wordt omschreven en eindigt bij het inzicht ‘dat wat hun overkomen was uiteindelijk de uitkomst was van een lang proces of een lange geschiedenis waar ik niets mee te maken had, ik kwam pas aan het eind van de keten om de hoek kijken, op het moment waarop het vrijwel te laat was.’

Gehoord zonder te horen

Zo vermijdt Delecroix makkelijke keuzes en simpele oordelen over goed en fout. Waar start de tragedie? Niet bij de nalatigheid van de kustwachtmedewerkster maar elders, in een cocktail van oorlogen en rampen buiten Frankrijk of West-Europa, van de asielzoekersindustrie en mensensmokkelaars, de behoefte aan een ‘krachtig migratiebeleid‘ of ’greep op migratie’, bij de ongelijkheid in de wereld, het wegkijken door velen en het vluchten in makkelijke slogans. Helemaal op het eind van het boek vraagt de kustwachtmedewerkster zich af wat ze verkeerd deed en waarom. ’(…) ik zei niet Je gaat niet dood, ik zal je redden. Ik zei min of meer het tegenovergestelde. Die zin, die je op de opnames kunt horen, die ik in mijn hoofd hoor, die zin kan ik opnieuw uitspreken als u wilt. Woord voor woord zei ik, al was hij het dus misschien die het zei, terwijl hij verdronk, met zijn mond vol zeewater en de zwijgende telefoon boven zijn onder water verdwijnende hoofd, terwijl de communicatie verbroken was en ik niets meer hoorde, niets had willen horen, niets had willen horen, terwijl ik gehoord had zonder te horen, zei ik, zei hij tegen mij: Hoor je me niet, je wordt niet gered.’

Delecroix schreef een prachtig boek. Het nadenken erover gaat verder dan de versleten veelal politiek gemotiveerde simplificaties over het asielvraagstuk. Het boek van 136 pagina’s emotioneert, doet onmachtig voelen en verdient het te worden gelezen. ‘Een essentieel verhaal dat verteld moet worden,’ staat in de flaptekst. En ja, zo is het.