Recensie door Laura Schans
‘Míjn leven. Míjn woorden. Míjn pen. Ik kán schrijven.’ In Het negerboek staat de kracht om over het eigen leven te kunnen vertellen centraal. Wat gebeurt er met een volk waarvan het bestaansrecht wordt ontkend? Namen en verhalen worden belangrijker dan ooit. Het negerboek is de vertaling van het in 2007 verschenen The book of negroes, de veelgeprezen roman van de Canadese auteur Lawrence Hill. Hill laat zijn hoofdpersoon haar eigen levensverhaal vertellen. Aminata Diallo’s jeugd wordt op 11-jarige leeftijd abrupt afgebroken wanneer zij uit haar Afrikaanse geboortedorp wordt weggevoerd. Halverwege de 18e eeuw belandt ze op een slavenschip dat koers zet naar Amerika. Dit vormt slechts het begin van de vele aangrijpende wendingen die haar leven zullen tekenen.
Ondanks alle beperkingen die het leven in gevangenschap kenmerken, weet Aminata het voor elkaar te krijgen te leren lezen en schrijven. Mensen met een hogere positie dan zij, waaronder een van haar eigenaren, zien haar kwaliteiten en gunnen haar een kans om haar talenten te ontwikkelen. Ze leert zich te redden in zowel in haar Afrikaanse moedertaal, de taal die de negers in Amerika met elkaar spreken en de taal van de machthebbende blanken, de ‘toubabs’. Door boeken te lezen leert zij steeds meer van de onbegrijpelijke, onrechtvaardige wereld die haar omringt. De kennis, het plezier en de kracht die Aminata aan het lezen ontleent zorgen ervoor dat ze de ontberingen en haar verdriet weet te doorstaan.
Vertellen groeit uit tot het belangrijkste thema van Aminata’s leven en daarmee van de roman. Vertellen betekent: het geven van een stem aan haar volk, een volk dat door de Westerse machthebbers het recht om te bestaan is ontzegd. Een parallel met Dave Eggers’ roman What is the what uit 2006 springt hiermee in het oog. Eggers vertelt het op feiten gebaseerde relaas van een hedendaagse Afrikaanse ontheemde, Valentino Achak Deng. Deng wordt eveneens uit zijn Afrikaanse geboorteland (Soedan) verdreven en komt, talloze oorlogservaringen rijker, uiteindelijk in Amerika terecht. Net als Aminata voelt Deng een drang om deze gebeurtenissen over te brengen aan vreemden. ‘Maar wat ik ook ga doen, hoe ik ook kans zie verder te leven, deze verhalen ga ik vertellen,’ zo laat Eggers Deng zijn relaas afsluiten. Beide romans vertolken het idee dat verstotenen een identiteit en bestaansrecht krijgen als hun naam wordt genoemd en hun geschiedenis niet verloren gaat. Ik heb een naam, dus ik besta.
Het negerboek is gebaseerd op overgeleverde getuigenissen van historische figuren. Deze zijn ook als personages in de roman opgenomen. De titel is ontleend aan een historisch document, dat bekendstaat als het ‘Book of negroes’. Drieduizend zwarte mensen, die zich lieten inschepen voor een reis naar de vrijheid in Canada, worden in dit negerboek bij naam genoemd en krijgen door de beschreven bijzonderheden (‘Rosetta Walcott, 21, stevige deerne, op eigen gelegenheid’) een gezicht. Hill laat niet na de symbolische waarde hiervan te benutten.
Het fictieve personage Aminata wordt om al deze losse historische fragmenten heen gevlochten. Haar levensverhaal vormt een rode draad waaraan alle historische feiten zijn vastgeknoopt. Belangrijke mensen, documenten en gebeurtenissen houden allemaal verband met ‘Meena Dee’, zoals ze door Amerikanen wordt genoemd. De hoge concentratie geschiedenis die kleeft aan het leven van deze intelligente, maar toch simpele slavin maakt dat haar positie in de loop van het verhaal iets ongeloofwaardigs krijgt. Aminata wordt steeds minder ‘echt’.
Aminata probeert met het vertellen van haar geschiedenis aandacht en erkenning voor haar volk te krijgen, evenals Valentino in What is the what. Helaas verliest Aminata gaandeweg haar rauwe, menselijke gezicht, waardoor ze misschien haast het tegenovergestelde bereikt. Tegen het einde van haar leven heeft Aminata, in tegenstelling tot Valentino, alles bereikt wat ze zich tot doel had gesteld. Als zij bovenop deze successen dan ook nog een dierbare, die ze dacht voorgoed kwijt te zijn, terugvindt, krijgt het feelgood-sausje dat Hill over zijn boek smeert een wat al te zoete smaak. Hoe ontroerend en meeslepend geschreven ook, dit Hollywoodgehalte vormt een onwelkome afleiding van de indrukwekkende geschiedenis die Het negerboek had kunnen zijn.
