Daags vóór haar geplande vertrek uit Moskou krijgt Eva Cukier van haar collega’s als afscheidscadeau een T-shirt aangeboden met daarop een tekening van een Russische arrestantenbus met het woord SCHOOLBUS erop. Galgenhumor natuurlijk, maar ook een uitstekende manier om de somberte te verdrijven, schrijft zij in haar boek, Ruzland. In een poging antwoord te krijgen op de vraag: ‘Waarom gaan de Russen de straat niet op tegen de oorlog en tegen Poetin?’, reist zij door het immense land en heeft zij gesprekken met allerhande mensen.
Zij beschrijft in haar boek de maatschappelijke ontwikkelingen in Rusland vanaf de invasie in februari 2022 tot haar gedwongen vertrek als correspondent van het NRC in 2024. Het boek is opgedeeld in drie hoofdstukken. Het eerste deel is getiteld ‘Oorlog’ en beschrijft de inval in Oekraïne en de gevolgen van de sancties en de censuur, het tweede deel, ‘Protest’, gaat over de protestbeweging tegen de oorlog van vooral Navalny en het derde deel, ‘Chaos’, vertelt het verhaal van de uitbuiting van de Russische regio’s door de centrale regering en de in onze ogen caranavaleske mars op Moskou door Poetins’ voormalige chefkok Prigozjin en zijn Wagnerbendes.
Gelatenheid
De aankondiging van de ‘speciale militaire operatie’ door Poetin op de nationale TV is het startpunt van de grootste militaire confrontatie in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Op straat krijgt de oorlog een gezicht door de vele letters Z die plotseling overal in het straatbeeld verschijnen. Waar deze letters precies voor staan is onduidelijk. Getroffen door de gelatenheid waarop veel mensen in Moskou reageren op de ontwikkelingen aan het front, besluit Eva af te reizen naar Rostov, het knooppunt van de militaire acties in de Donbas. In gesprekken met mensen stuit zij vaak op een blind vertrouwen in de overheid en het geloof in de propaganda van de media als zou het goed zijn om af te rekenen met het als fascistisch gelabelde regime in Kiev vol paladijnen van het verderfelijke Westen. Dit ondanks het feit dat veel mensen zelf familie of vrienden hebben in Oekraïne. Om dit te begrijpen geeft Eva Cukier een aantal verklaringen.
Eenzijdige propaganda
Gevangen in een verwrongen historische idee-fixe van Russische grootheid voeren de autoriteiten al jaren oorlog tegen de geschiedenis. Onlangs is dit nog eens prachtig in de bioscoop in beeld gebracht in de docu ‘Mr. Nobody against Putin’. In het onderwijs wordt bijvoorbeeld exceptioneel veel aandacht besteed aan de Russische heldendaden tijdens de Tweede Wereldoorlog en leren leerlingen alles wat uit het Westen komt te wantrouwen. In dit heldenepos is geen plaats voor kritiek. Zo is het Russische Memorial, een instituut uit Sint Petersburg, dat veel historisch onderzoek heeft gedaan naar de wandaden van Stalin, inmiddels gesloten. Het beeld van het onbedorven Rusland tegenover het decadente en agressieve Westen mag niet worden bezoedeld en wordt voortdurend gevoed door de propaganda. En, geheel volgens het adagium van Hitlers’ perfide minister van Propaganda Joseph Goebbels, het gaat er niet om of de mensen de dagelijkse leugens wel of niet geloven, het gaat erom of de mensen het willen geloven.
En die wil om het te geloven moet voortdurend gevoed worden. Daarvoor zorgen de niet aflatende stroom propaganda en de grote armoede, vooral op het platteland, en de uitzichtloosheid van het bestaan van de meeste Russen. De mensen zijn voortdurend bezig te overleven en voor dat laatste draagt het regime van Poetin zorg, aldus de Russische econoom Natalia Zoebarevitsj. Poetin heeft een nieuw sociaal contract gesloten met de Russische bevolking waarin hij belooft, met het oog op de ‘speciale militaire operatie’, goed te zorgen voor de mensen in ruil voor hun steun. Door dienst te nemen kunnen veel mensen ontsnappen aan de uitzichtloosheid van het bestaan. Welke arme donder wil er, door het vaderland te verdedigen tegen de fascistische horden, nu geen held worden en bovendien, middels een royale beloning die daarvoor in het vooruitzicht wordt gesteld, financieel perspectief bieden aan de rest van de familie?
Vandaar dat vooral veel militairen afkomstig zijn van het platteland en uit de niet-Russische deelrepublieken. Tegen verzet wordt keihard opgetreden. In dit opzicht was de ramp met de atoomonderzeeër Koersk in 2001 een sleutelmoment voor het regime. Poetin gaf opdracht alle kritiek met geweld de kop in te drukken en de schuld voor eventuele fouten te leggen bij anderen, bij kritikasters van zijn regering, bij de onafhankelijke journalistiek dus. Journalisten worden steeds meer de vijanden van het volk.
Onafhankelijke berichtgeving nergens meer heilig
In haar boek schetst Eva Cukier aan de hand van gesprekken met allerlei mensen die zij op haar reizen door het land spreekt, een voor ons onthutsend beeld van de politiek-maatschappelijke lethargie waarin een groot deel van de Russische bevolking verkeert. Zij besteedt in haar boek ruim aandacht aan mensen die zich wel durven uitspreken tegen het regime zoals Navalny van wie onlangs officieel is vastgesteld dat hij is vergiftigd en vermoord.
Hoewel Cukier deze kwalificatie niet gebruikt, is wel duidelijk dat dit de ware helden van Rusland zijn. Terwijl zij zich dagelijks de vraag stelt hoe het toch mogelijk is dat mensen geloven in de meest onwaarschijnlijke verhalen over Oekraïne en het Westen die worden rondgepompt in de officiële media, ziet zij ook heel scherp dat dit niet alleen een Russisch probleem is, maar dat ditzelfde fenomeen zich ook bij ons aan het voltrekken is. In Amerika en Israël worden onafhankelijke nieuwsmedia met een steeds groter wantrouwen bejegend en soms zelfs bedreigd en geweerd, maar ook bij ons, in de Europese Unie, wordt er door sommigen gewerkt aan het creëren van een voedingsbodem van wantrouwen tegen de journalistiek. In die zin heeft haar boek een overstijgende betekenis en een absolute meerwaarde.
