Marlies Smeenge (1993) is film- en documentairemaker, vooral voor de Nederlandse televisie (over nonnen, butlers, honden) en nu ook schrijver. De Bananenlezers is haar eerste roman. In Antwerpen volgde ze aan het Koninklijk Conservatorium de opleiding Woordkunst, daarna volgde ze Regie Documentaire aan de Nederlandse Filmacademie in Amsterdam en studeerde er af met de tragikomische documentaire Traag naar de Hemel.
In een interview met De Gelderlander in maart dit jaar zegt Smeenge: ‘Woordkunst is een studie waarin alles draait om storytelling; verhalen vertellen in de breedste zin van het woord. Je acteert, volgt mediavakken, schrijft, maakt radioprogramma’s en staat met theaterteksten op het podium. Daarnaast maak je kennis met wereldliteratuur en krijg je stem- en spraakles. Studenten worden zo breed mogelijk getraind om de allerbeste verhalenvertellers te worden. Ik vond alles interessant, maar het was wel overweldigend. Want je kunt onmogelijk alles bijhouden. Al het nieuws, alle theatershows, interessante tv-programma en alle nieuwste boeken… het is te veel.’
Koikarper
Dat verhalen vertellen heeft Smeenge nu in praktijk gebracht met de roman De Bananenlezers. Ik-persoon Loekie begint aan de prestigieuze studie Toonkunst op een Belgische toneelschool. Ze komt te wonen in woongroep Kijkdoos, die is gevestigd in een pand waarin ze telkens verdwaalt, nieuwe mensen in onontdekte kamers vindt en nogal weirde personen ontmoet, zoals Axelle en Stefaan 6. De laatste noemt haar koikarper.
Loekie moet erg wennen aan het (indirecte) taalgebruik van de Vlamingen en valt van de ene onduidelijke situatie in de andere doordat ze woorden niet kent of er een andere invulling aan geeft. Zelf is ze als Nederlandse heel direct in haar reacties, wat ook weer veel spraakverwarring en daarmee chaos veroorzaakt. Soms denkt ze: ‘Waar staan die verborgen camera’s?’
Ook op de toneelschool valt ze van de ene verbazing in de andere. Ze moet rollen spelen en oefeningen doen waarbij ze regelmatig geen idee heeft over het waarom, laat staan dat ze weet wat ze aan het leren is. Loekie onderschat hoe het is om in een ander taalgebied terecht te komen. Vlaams is geen Nederlands met een leuk accent. Vlamingen onder elkaar spreken heel anders, En dan zijn er nog de cultuurverschillen. Kortom, haar leven is zowel privé als op school een behoorlijke chaos. Smeenge in bovengenoemd interview: ’Die cultuurverschillen zijn gróót! Vooral wat niet gezegd wordt in België, die stiltes; daar moet je echt mee leren omgaan. Het duurde best lang voordat ik vriendschappen kon sluiten.’
In het diepe
Om de chaos te beteugelen is Loeki genoodzaakt om veel vragen te stellen aan zowel haar huisgenoten, met wie ze een steeds betere band krijgt, als op de opleiding. De docenten leren haar stapje voor stapje kennen en zij hen, waardoor haar aan het einde van het eerste studiejaar tenslotte duidelijk wordt wat er eigenlijk van haar gevraagd wordt. Ze moet daarvoor uit haar comfortzone stappen en op zoek gaan naar haar innerlijk: waarom en hoe wil ik de opleiding afronden? Wat is de meerwaarde voor mij?
Ze praat erover met een Jeanne, een ‘vriendin’ en nogal sneu meisje dat erg aan haar hangt en ook heel eerlijk is. De twee vrouwen leren veel van elkaar. Loekie leert Jeanne directer en assertiever te zijn, Jeanne leert Loekie geduld te hebben. ’”Jeanne, fucking kijk naar jezelf. Nee, niet eens dat, neem gewoon even drie seconden de tijd om te voelen hoe je lichaam nu voelt. Dit kan helemaal niet.” “Ik geloof niet dat ik kan kiezen om het niet te kunnen,” zegt Jeanne.’ Met haar huisgenoten voert Loeki gesprekken over het leven, de zin ervan, het doel van het bestaan, de taal en nog zo meer. Daardoor kan ze zich in het diepe storten en langzamerhand de controle loslaten, waardoor ze meer vat op haar leven in Antwerpen krijgt.
Ook een oudere man die ergens in de Kijkdoos woont en van alles heeft gespaard en bewaard, houdt haar een spiegel voor en zij hem. Ze krijgt hem zelfs zo ver een openbare verkoop te houden van zijn chaotische verzameling waardoor hij de warboel in zijn leven en in de Kijkdoos de baas wordt.
Komisch en ontroerend
Deze roman is een echt avonturenverhaal, waarin elke hoofdstuktitel bestaat uit Die keer met, plus het onderwerp of het thema van dat hoofdstuk. Smeenge heeft duidelijk iets met taal: de verschillen tussen Vlaams en Nederlands worden volop benut, ze observeert heel goed en kan die observaties uitstekend vertalen in humoristische situaties en misverstanden. Ze associeert er behoorlijk op los en sommige hoofdstukken vliegen alle kanten op. Op het eerste oog zijn het vrij willekeurige, losse verhalen, maar uiteindelijk blijkt alles een rol te hebben en in elkaar te passen, waarmee Smeenge het verhaal mooi rond maakt.
De Bananenlezers is een meeslepend boek over aanpassen, deelnemen, observeren, cultuurverschillen en taal. De auteur geeft Loekies huisgenoten en studiegenoten een duidelijk en herkenbaar karakter mee, dat ze goed ontwikkelt. Je leert iedereen echt kennen. Bij tijd en wijlen is het boek komisch en vaak ook ontroerend. Met name Loekies sneue vriendin laat je nogal eens stilstaan bij haar leven. Het taalgebruik is helder en vindingrijk, waardoor de roman vlot leest. Maar dat is de bovenlaag. Daaronder schuurt het regelmatig en zit er heel wat ongemak. ’Ik kijk en luister graag naar mensen,’ zegt Smeenge, ‘hoe hun onderlinge dynamiek is, hoe ze omgaan met sociaal ongemak. Dat probeer ik te begrijpen, mijn fantasie vult dat vervolgens aan. Dat laatste is trouwens vaak leuker dan de realiteit, wat weer tot nieuwe verhalen leidt.’
Loekie zegt tegen haar huisgenoten die op de bank hangen en niets doen dat ze ‘bananen lezen’. Het betekent zoiets als uitloggen in een situatie. Complete passiviteit. Er wel zijn, maar er niet echt zijn. Niet participeren. De bananenlezers is een regelrechte aanrader en maakt nieuwsgierig naar wat de schrijver voor de toekomst in petto heeft.
