In De Stalenburg onderzoekt auteur Paulien Bom (1954) haar antroposofische jeugd, die werd bepaald door haar ouders, beiden strikte aanhangers van de antroposofie. Wie waren zij eigenlijk? Wat heeft de antroposofie haar als kind gebracht – en wat betekent het nu voor haar als volwassene?

De Stalenburg, haar ouderlijk huis in Den Dolder, fungeerde als een vesting waar het leven van Paulien en haar broers zich grotendeels binnen de vier muren afspeelde. In de nalatenschap van haar ouders vond ze een plattegrond van het huis uit 1953. Het wordt de aanleiding voor haar onderzoek. Samen met haar broers keert ze na vijftig jaar terug naar De Stalenburg waar ze gastvrij worden ontvangen door de huidige bewoners, die het huis ingrijpend hebben verbouwd.

Streven naar het goede

Het huis werd bewoond door vier gezinnen en op de plattegrond is te zien hoe de ruimtes in elkaar grijpen. Tijdens de dwaaltocht door het huis komen de herinneringen terug. Herinneringen aan de adventskalender, voorgelezen worden door moeder met haar fijne voorleesstem, spelletjes doen met vader of het medicijnkastje met die ‘heel speciale geur, met de mufheid van verschaalde olie, doortrokken van een vleugje lavendel en iets medicinaals. Het is een geur die zich in alle huizen nestelt als de antroposofie er vaste voet aan de grond heeft gekregen.’

In het teken van de antroposofie leeft men sober en anti-materialistisch en dat was met Bom’s ouders niet anders. Haar vader was antroposofie en duldde geen enkele kritiek op Rudolf Steiner of zijn filosofie. Meditatie, zelfstudie, lezingen en de eindeloze zoektocht naar zelfbewustzijn en verdieping stonden altijd voorop, herinnert Paulien zich. Terugkerende elementen in antroposofische verhalen en boeken zijn Ahriman en Lucifer, twee figuren die volgens Steiner staan voor het kwaad, het bekrompene en materialistische. Ahriman werkt via de angst, terwijl Lucifer meer staat voor de verleiding en de illusie. Ze speelden een belangrijke rol in het leven van Bom’s vader, die altijd streefde naar het goede midden en de goede maat. Omdat hij vond dat hij vanuit zichzelf mateloos was en moeite had het goede midden te vinden.

De kinderen gingen naar de Vrije School in Zeist, waar de bijbehorende pedagogische disciplines een grote rol speelden: nat-in-nat schilderen, euritmie – een vorm van ballet maar vrijer uitgevoerd – en veel muziek. Ondanks haar huidige bezwaren bewaart Paulien Bom ook vooral goede herinneringen aan deze elementen. Het was misschien niet zozeer de opvoeding zelf, maar het anders-zijn, het niet tot de “gewone” kinderen behoren, dat haar het meest heeft beïnvloed. Dit wij/zij-gevoel, dat haar zich superieur liet voelen ten opzichte van anderen, ervaart ze later als een van de grootste lasten uit haar jeugd.

Antroposofisch lot

Haar vader adoreerde Rudolf Steiner. In zijn werkkamer hingen twee foto’s van hem, die diepe indruk maakten op de jonge Paulien. ‘(…) in De Stalenburg ging het daar nooit over, maar die twee foto’s leken te suggereren dat alleen hij ertoe deed.’ Wat antroposofie precies inhoudt, is lastig uit te leggen, vindt Bom. Het is geen geloof, eerder een complex en idealistisch gedachtegoed met invloed op opvoeding, heilpedagogie, geneeskunde, biologisch-dynamische voeding, kleurenleer, muziek en zelfs architectuur.

Hoewel Bom een lichte toon hanteert en beeldend schrijft, begint het boek wat taai. Ondanks de afgebeelde plattegrond is het huis voor de lezer lastig voor te stellen, maar voldoende afwisseling in haar verhaal houdt de aandacht vast. Hierdoor blijft het boek ook voor buitenstaanders – mensen zonder antroposofische achtergrond – boeiend.

Gaandeweg wordt Pauliens beeld van haar ouders steeds helderder. Ze ziet hun eenzaamheid in het aanvaarden van hun zelfgekozen lot. ‘Ze vroegen niet om hulp bij moeilijke beslissingen, maar hielden hun pijn en emoties binnenskamers. Dus er kwam geen hulp.’ Dergelijke observaties maken het boek niet alleen menselijk, maar leggen ook Bom’s eigen gevoelens bloot. Was ze zelf niet net zo eenzaam? Zagen haar ouders hun kinderen eigenlijk wel echt?

Wanneer Paulien en haar broers De Stalenburg achter zich laten, breidt ze haar onderzoek uit, wat het verhaal interessanter maakt. Haar vader krijgt daarin de meeste aandacht. In het dankwoord verklaart ze waarom haar moeder minder prominent aanwezig is: zij was geen schrijver en kwam uit een eenvoudige Zeeuwse familie, waar weinig brieven of dagboeken geschreven werden. Haar vader, Lex Bos, daarentegen, was een man van het woord. Hij schreef brieven, hield dagboeken bij en publiceerde talloze antroposofische studies.

Dankzij deze overlevering van teksten kon Bom dieper in de geschiedenis duiken, niet alleen van haar ouders, maar ook van haar grootouders en zelfs haar betovergrootvader, Allard Pierson – predikant, kunsthistoricus en kritisch denker. Er zijn ook verbanden met de socialistische predikant Domela Nieuwenhuis en met Menno ter Braak, een vriend van haar grootmoeder, die levensbeschouwelijke filosofieën niet schuwde. Haar vader werd in zijn tienertijd voor de oorlog een devote aanhanger van de antroposofie, hoewel hij in zijn studententijd kortstondig lid was van het corps en even een decadent leven leidde, voordat hij zich volledig onderdompelde in het strenge regime van zelfstudie en verdieping.

Nieuwe inzichten

Na een val op haar hoofd, ze is al lang volwassen, raakt Paulien Bom lange tijd uit de running – waarover ze Op de kop getikt (2009) schrijft. Ze balanceert op de rand van een depressie en worstelt met de vraag wat ze met de antroposofie aan moet. Ze voelt zich verzadigd, overvoerd door het dogmatische aspect. Uiteindelijk besluit ze haar lidmaatschap op te zeggen, ze blijft in Zeist wonen en haar losmaken-van voelt niet als een echte bevrijding, het wij/zij-denken zit te diep geworteld.

Haar zoektocht is geen afrekening met haar jeugd, maar eerder een poging om te begrijpen. Door gesprekken te voeren met haar oma van vaders zijde, met mensen die haar vader goed hebben gekend en met degenen voor wie hij veel betekende, komt ze tot nieuwe inzichten. Ze leest zijn boeken en onderzoekt de geschiedenis achter de antroposofie.

De laatste maanden van haar vaders leven beschrijft Bom ontroerend. Ze kan met mildheid naar hem kijken. Wanneer zij en haar broers na zijn overlijden zijn dagboeken vinden in de kelder, opent dat nog een nieuw luik naar zijn persoonlijkheid. Een belangrijk besef dringt tot haar door: juist dankzij zijn volharding, die zij van hem heeft geërfd, kon ze dit onderzoek doen en dit boek schrijven. Een reis naar Australië en gesprekken met familie daar, leert haar het kleine te zien en anders te kijken naar de wereld om haar heen. Pas dan is het proces van de echte bevrijding begonnen.