Zijn we in de woorden van Johan de Witt: radeloos (de regering), redeloos (het volk) en reddeloos (het land)? De kwalificaties van De Witt sloegen natuurlijk op het Rampjaar 1672. Het pamflet van cultuurhistoricus René van Stipriaan Afscheid van het oude Nederland gaat over het gevaar van populistische ontwikkelingen in de (Nederlandse) democratie in de 21^e eeuw. Bij veel Nederlanders is het nog niet doorgedrongen dat onze democratie en onze individuele vrijheden in groot gevaar verkeren. Van Stipriaan wil de ‘redelijke en optimistische mensen die menen dat het vanzelf wel weer goed komt’ wakker schudden en vraagt zich af of we onze democratie nog kunnen redden.

Van Stipriaan geeft een kort overzicht van de politieke ontwikkelingen in ons land. In kort bestek beschrijft hij het naoorlogse optimisme, de recessie van de jaren tachtig van de 20^e eeuw, de vastlopende verzorgingsstaat en de werkloosheid. Als reactie stuurt het neoliberalisme op een kleinere overheid, lagere belastingen en minder overheidsuitgaven. Het politieke midden wordt kleiner en het aantal partijen aan de flanken neemt toe. Burgers krijgen een vooral op zichzelf gerichte mentaliteit.

Eind aan de verzuilde samenleving

Er is in de 20^e eeuw een einde gekomen aan de overzichtelijke tijd van verzuiling waarin de mensen zich thuis voelden in een kerkgenootschap, een politieke partij of een vakbond. Ze keken binnen hun zuil naar dezelfde omroep, lazen dezelfde krant, stemden op dezelfde partij en de kinderen gingen naar de bij de zuil horende school. De verzuilde samenleving bood daardoor een zekere geborgenheid en dat gevoel is in de 21^e eeuw verloren gegaan. De verzuilde samenleving is een geglobaliseerde en snel veranderende samenleving geworden: angst jezelf of je cultuur te verliezen beheerst daardoor voor veel mensen hun leven.

Het populistische gevaar

Van Stipriaan beschouwt het populisme als een gevaarlijke tendens; de kenmerken vat hij samen in zeven vinkjes: Het aanwijzen van een zondebok in specifieke bevolkingsgroepen, het angst zaaien, het schermen met de wil van het volk, het wegzetten van politieke tegenstanders als een vileine elite, het verdacht maken van de rechtsstaat en de rechterlijke macht, het diskwalificeren van de serieuze nieuwsmedia, en het beloven van een nostalgisch nirwana.

Van Stipriaan heeft dan ook weinig op met de PVV, volgens hem een ondemocratische, openlijk racistische en haatzaaiende partij.  De verkiezingen in november 2023 waarin de PVV de grootste partij is geworden, markeert in zijn ogen ‘een scherpe breuk in de Nederlandse geschiedenis, waarin verdraagzaamheid en het zoeken naar consensus bijna altijd als vanzelfsprekend om de kern van grote politieke families besloten leek te liggen.’

Migratie

Mark Rutte had er een handje van als hij lastenverlichting wilde voor het bedrijfsleven: luid roepen dat er Nederlandse banen op het spel staan. De noodzaak naar schatting een miljoen (goedkope) arbeidsmigranten aan te trekken staat haaks op die stelling: er is geen tekort aan banen, maar juist aan werknemers die het werk kunnen verrichten. Het zijn die arbeidsmigranten die een grote druk leggen op de zorg en op de beschikbare huizen. Alleen al in Den Haag bewonen zij 64.000 huizen. Wanneer jonge Nederlanders geen huis kunnen vinden, is de kans klein dat dat komt door asielzoekers, en groot dat het komt omdat er een stuk of tien arbeidsmigranten in wonen, omdat de asielmigranten slechts 10 à 15 procent uitmaken van de stroom aan migranten die naar Nederland komt. De PVV hamert desondanks uitsluitend op het terugdringen van de instroom van asielzoekers die de schuld krijgen van alle problemen, ook als die door arbeidsmigranten veroorzaakt worden.

Europese Unie

Populisten geven de schuld van alle problemen niet alleen aan asielzoekers, maar ook aan de Europese Unie. Van Stipriaan pleit juist voor een sterk en verenigd Europa: we hebben elkaar immers hard nodig. De dreiging door het agressieve landjepik van Poetin in Rusland en de onvoorspelbaarheid van president Trump in de Verenigde Staten maken het alleen maar belangrijker dat we als Europa in staat moeten zijn één front te vormen. Van Stipriaan pleit daarom voor verdere Europese eenwording op politiek, economisch, militair en technologisch terrein. Helaas is dat in de huidige werkelijkheid allerminst logisch omdat de lidstaten van de Europese Unie op veel fronten allerminst op één lijn zitten.

Zouden mensen die de afgelopen verkiezingen op de PVV hebben gestemd, het pamflet van Van Stipriaan lezen of preekt hij alleen voor eigen parochie? Te vrezen valt dat in de bubbel waarin PVV-stemmers zich bevinden, het boek weggezet wordt als linkse prietpraat en dat ze populisten blijven geloven die – ten onrechte – de schuld van alle problemen leggen bij de Europese Unie en bij de asielzoekers.