Als een succesvolle voetballer later als coach niet slaagt, wordt wel eens gezegd dat een goede speler nog geen goede trainer is. Iets dergelijks kan over andere vakgebieden worden gezegd. Dat doet strafrechtadvocaat Stijn Franken over de rechtspraak: ‘In de Hoge Raad der Nederlanden, het hoogste rechtscollege van ons land, zitten ongetwijfeld heel goede juristen. Dat wil niet zeggen dat zij daarom goede rechters zijn’. Het valt te lezen in Laatste man. Over schuld, straf en sterfelijkheid. Het is een titel die vraagt om een verklaring en dat geldt ook voor het auteurschap.
Het boek is allereerst niet geschreven door Franken zelf, al zal hij elk woord hebben gecontroleerd, maar door Miek Smilde. Haar naam wordt op het omslag niet vermeld, maar ze presenteert zich in het eerste hoofdstuk en op de laatste pagina (‘Over de auteur’) wel zo. Ze blijkt Franken, een goede bekende van haar, vaker voorgesteld te hebben over zijn ervaringen te schrijven, maar dat wil hij nu pas na dertig jaar praktijk. Hij heeft er drie redenen voor: hij vindt dat er te weinig bekend is over het vak van strafrechtadvocaat en hij maakt zich zorgen over het functioneren van de strafrechtspleging. De derde reden is dat hij uitgezaaide kanker heeft en daarom dit moment geschikt acht om zijn gedachten na te laten. Zie daar de verklaring van de titel.
Zelfreinigend vermogen
Over zijn sterfelijkheid laat Franken weinig los; over de manier waarop schuld in een strafproces wordt vastgesteld en de zin van straffen des te meer. Hij heeft wat dat betreft recht van spreken na een periode van dertig jaar waarin hij in beroemde strafzaken – soms in een later stadium – optrad als verdediger van Willem Holleeder, Volkert van der G. , Charles Z, Lucia de Berk en anderen. Franken vat beknopt samen hoe hij bij deze zaken betrokken raakte en welke rol hij kon spelen. Ze vormen voor hem echter vooral aanleiding om zijn zorgen te ventileren over wat er aan strafprocedures schort. Zo vindt hij dat strafrecht soms wordt toegepast in gevallen waarin hulpverlening meer op zijn plaats zou zijn en dat het ‘zelfreinigend vermogen van de rechtspraak’ niet groot is. In het strafrecht wordt vooral van het systeem uitgegaan en niet van het belang van de mens of de rechtvaardigheid (Iets dat ook buiten het strafrecht speelt – zie de Raad van State die tijdens de toeslagenaffaire bekende dat hij teveel had vertrouwd op de correctheid van de regels van de overheid). Wat daar mede aan bijdraagt is dat er blijkbaar een grote behoefte is aan geruststelling onder het publiek (‘gelukkig, de dader is gepakt’) wat leidt tot een beeld waartegen geen kruid meer gewassen is. Franken ervoer dat advocaten vaak worden gewantrouwd, niet alleen door het publiek en media, maar ook door het OM en rechters (‘animositeit tussen de togadragers’).
Penvoerder
Er bestaat volgens Franken in het strafrecht een kloof tussen de rechterlijke macht en verdachten, die een beetje doet denken aan wat aan de orde wordt gesteld in De zeven vinkjes van Joris Luyendijk of Armoede uitgelegd aan mensen met geld van Tim S’Jongers: rechters zijn hoogopgeleid, komen uit betere milieus en zijn blank en Nederlands terwijl verdachten van strafzaken vaak rugzakjes hebben, laagopgeleid zijn en uit weinig bevoorrechte milieus komen.
Blijkens het inleidende hoofdstuk wilde Franken niet dat het boek een hagiografie zou zijn. Dat is het ook niet geworden al schurkt het er uiteindelijk toch een beetje tegenaan. Het is dan wel geschreven door Miek Smilde, maar zij is niet meer dan de penvoerder van een advocaat die onweersproken zijn verhaal doet. Kritische vragen stelt Smilde niet en er komt niemand anders aan het woord. Laatste man is daarnaast niet het boeiende verhaal dat het misschien had kunnen zijn. Daarvoor vervalt Franken teveel in herhalingen en illustreert hij zijn – op zich behartenswaardige woorden – wel met voorbeelden zoals hij ze zelf beleefde, maar komt hij niet toe aan meer diepgang. Wie geïnteresseerd is in problematische kanten van het strafrecht heeft daarom meer aan bijvoorbeeld Waarheidsvinding van Ton Derksen, dat ook vorig jaar verscheen.
