Op het Holland Festival draaide dinsdag 27 juni de baanbrekende stille Braziliaanse avant-garde film Limite, uit 1931, live begeleid door de Braziliaanse band Metá Metá samen met leden van The Ex. Wie deze hypnotiserende en vervreemdende film ziet, kan niet anders dan er door verpletterd zijn.
Limite, wel de Braziliaanse Un chien Andalou genoemd, is de enige film die schrijver en regisseur Mário Peixoto heeft gemaakt. In Parijs raakte hij als begin twintiger geïnspireerd door een foto van André Kertész op de omslag van een tijdschrift van twee geboeide mannenhanden om de nek van een vrouw die recht in de camera staart. Die ene foto was de bron voor Peixoto’s film, waarin twee vrouwen en een man troosteloos in een roeiboot op zee dobberen. Er is niet veel voedsel en weinig hoop op redding, maar voor twee van de drie is de hoop allang vervlogen. Hun verhaal wordt verteld in flashbacks naar hun leven vóór de noodlottige zeereis, dromerige sequenties en close-ups van betekenisvolle details. Peixoto wilde geen doorsnee verhaal vertellen, vond dat zijn film eerder gevoeld dan begrepen moest worden. Het resultaat is een precies twee uur durend filmgedicht in experimentele stijl met een associatieve, meanderende verhaalstructuur.
Peixoto wilde aanvankelijk zelf de mannelijke hoofdrol spelen. Hij pitchte de film aan twee regisseurs, Humberto Mauro en Adhemar Gonzaga, die echter allebei zeiden dat het scenario veel te persoonlijk was om door iemand anders dan Peixoto zelf te worden geregisseerd. En dus trad Peixoto niet op als acteur maar als regisseur. Hij betaalde de productie met familiefondsen en filmde in 1930 aan de kust van Mangaratiba, een dorp ongeveer 80 kilometer van Rio de Janeiro, waar zijn neef een boerderij had.
Cameraman Edgar Brasil zorgde voor visueel vuurwerk. Hij maakte uitgebreid gebruik van een handcamera, waardoor Limite modern aandoet. De drie schipbreukelingen kunnen geen kant op in hun onbestuurbare boot midden op zee, maar de camera beweegt naar believen vrijelijk rond. Bekijkt het drietal van alle kanten, zoomt in, draait rond, vliegt langs de kust en de kolkende branding en kiest ongebreideld de meest uiteenlopende en bijzondere kaders, standpunten en perspectieven, nu eens de hoogte in wervelend, dan weer de horizon aftastend. Juist die totale vrijheid aan beelden benadrukt het beklemmende lot van de drie protagonisten.
Limite ging op 17 mei 1931 in première in de Chaplin Club in Rio de Janeiro. De kritieken waren gunstig, maar het publiek moest er weinig van hebben en de film werd nooit commercieel uitgebracht en werd slechts sporadisch vertoond. In 1959 bleek de nitraatkopie van de film er zo slecht aan toe te zijn dat hij niet meer vertoonbaar was. De restauratie duurde achttien jaar, waarna Limite aan een gestage opmars begon en ten slotte een wereldwijde doorbraak beleefde. Alom werd uitgeroepen tot beste Braziliaanse film aller tijden. De eerste Nederlandse vertoning, schrijft filmhistoricus Peter Bosma op zijn website, ‘vond in 1995 plaats tijdens het eerste Festival Latino Americano de Cine y Literatura, georganiseerd door Leo Hannewijk bij Lantaren/Venster’. In datzelfde jaar werd de film in De Doelen vertoond, begeleidt door het Escher Ensemble met een score van Frank Mol. Zelf zag ik Limite voor het eerst in 2008 op het IFFR, waar de film ook volgend jaar weer op het programma staat.
Mário Peixoto stierf in 1992, 83 jaar oud. Hij liet een aanzienlijke hoeveelheid literair werk na, bestaand uit poëzie, verhalen, toneelstukken en een zesdelige, sterk autobiografische roman getiteld O inútil de cada um (Iedereen is nutteloos), alsmede filmscenario’s en een fragment van een geplande tweede speelfilm, die nooit werd voltooid en grotendeels verloren ging bij een brand.
Hans Heesen is filmhuisdirecteur, docent Filmacademie Amsterdam en proza schrijver. Zijn derde roman, Tenminste voor een bepaalde tijd verscheen bij uitgeverij IJzer.
