Literair Nederland

  • Leestekens

    Leestekens

    Voor ik het weet zit ik in het hoofd van een achtenzeventig jarige actrice die in een flat in Lissabon woont en Alzheimer heeft. Ze wordt verzorgd door een neef van haar – tweede overleden – man en een dame op leeftijd. Zelf is ze van mening dat het prima met haar gaat: ‘ik kon me alleen niet herinneren waar mijn slaapkamer was, voor de rest vond ik alles, de keuken, de provisiekast.’
    Proza van António Lobo Antunes is als een litanie waarin het leven in al zijn facetten bezongen wordt. Zo ook in zijn onlangs verschenen roman Voor wie in het donker op mij wacht.

    Eenmaal begonnen kun je het boek niet wegleggen: je kunt een dame van respectabele leeftijd niet onderbreken in het ophalen van haar herinneringen. Fantastische interpretaties spelen zich af in haar hoofd. Ze ziet een hazewindhond op een schort in de keuken op de vloer liggen. Het kan ook zijn dat de hazewindhond op het schort staat afgebeeld. Die hazewind gaat er geregeld vandoor, dan gaat ze de straat op, om te zoeken. De hazewindhond wordt ook wel teruggevonden en profil op een keukenschort, tussen theedoeken en tafelkleden in de linnenkast.

    Tijdens het lezen zoek ik houvast in een vorm die vertrouwd is van hoe een boek geschreven hoort te zijn. Bij António Lobo Antunes hoef je daar niet mee aan te komen, die heeft zijn eigen bijzondere manier van een verhaal vertellen. Zoals A.L. Snijders tot zijn zkv is gekomen, zo heeft Lobo Antunes zijn ‘verhalen zonder kader’ (vzk) tot een unieke stijl gebracht. Teksten lopen van de ene gedachte naar de andere; van het ene personage over in een ander personage. Vloeiend jawel, met als enig leesteken de komma:

    “de dame op leeftijd en ik zaten in de keuken aan de tonijn toen de neef van mijn man binnenkwam, waarop de dame op leeftijd opsprong
    ‘Goedenavond’
    alsof de beleefdheid die haar dode zoon niet had kunnen redden wel garant stond voor haar baan, ik meende de hazewind tussen de theedoeken te zien, keek opnieuw en weg was hij, wat ik niet allemaal kwijt ben geraakt in mijn leven, mijn moeder een foto zonder stem, mijn lijf een wrak, mijn geheugen los zand, ik herinner me dat ik als kind om het hardst tot aan die boom daar deed met mijn vader, en dat hij me liet winnen en voor me klapte
    ‘Je bent veel sneller dan ik’
    of stom en achterdochtig tegenover mijn twee mannen, terwijl mijn moeder hem een teken gaf met haar ogen
    ‘Je kunt toch op zijn minst doen alsof je ze aardig vindt’
    En mijn vader met zijn kin in zijn bord zonder op of om te kijken, mijn oma tegen hem vanaf het fornuis
    ‘Ik heb je nooit gemogen’”

    Na anderhalf hoofdstuk taal ik niet meer naar leestekens. De gedachten van de oude actrice, die als een wijdvertakt netwerk door het boek stromen, hebben me bevangen. Lezen van Lobo Antunes is als voor het eerst eten van iets waar je tegenop ziet, inktvis, of mosselen in mijn geval. Daarna wil je meer.

     

     

    Inge Meijer is een pseudoniem. Zij schrijft over boeken en over de ontdekkingen die zij doet in de marges van de literatuur.

    Ingrid Van der Graaf

    , , , ,

  • Vergeet de schoenen

    Vergeet de schoenen

    Nooit bij stilgestaan dat de kledingstijl van een schrijver een item kan zijn. Kledingstylist Arno Kantelberg deed er in de krant melding van dat schrijvers op dat gebied een slechte reputatie hebben. Hij bekeek dertig auteurs met zijn stylingsblik en schreef er een boek over. Ik vroeg me af wat er belangrijker is, de zeggingskracht van het werk van de schrijver of dat – zoals Kantelberg het stelt –  het voorkomen van de schrijver enigszins moet passen bij de stijl van zijn werk.

    Toen ik zkv-schrijver A.L. Snijders voor het eerst zag voordragen, werd ik afgeleid door zijn postuur (ruim 1.90) en zijn blauwe, spits toelopende schoenen. Ik had veel van deze schrijver verwacht: een uitgelubberde schipperstrui, een corduroy colbert, maar geen blauwe schoenen. In zijn werk lijkt Snijders een man zonder ambities. Die blauwe schoenen waren een teken van ambitie. Dat de rest van zijn kleding, zijn neerwaarts hangende wenkbrauwharen niet bij die schoenen paste, nam hem dan toch weer voor me in.

    Ik ben dan ook tegen de kledingstijl – door Kantelberg geprezen – van schrijvers als Tommy Wieringa, die zich bij de prijsuitreiking van de Bookspotprijs in driedelig pak hulde. Dat ie gelukkig wel compleet verrommelde toen hij, tastend naar een amulet van de heilige Rita dat achter zijn driedelig pak op zijn borst hing en hij wilde tonen als zijnde een geluksamulet. Op het laatst hing een slip van zijn overhemd buiten zijn broek, bovenste knopen van het overhemd lieten zijn borst bloot, stropdas scheef. Toen ging hij ook nog uitgebreid zijn vrouw zoenen voor de camera. Dat was een prachtig beeld en had gelukkig niks met stijl te maken.

    Ilja Leonard Pfeiffer wordt door Kantelberg, ‘de zigeunerkoning van Genua genoemd. Tijdens een schrijfbijeenkomst met Pfeiffer viel ook mij zijn kleding op. Morsige buikomspannende blouse, afzakkende broek met daaronder jawel: croqs. Die hele dag werd ik afgeleid door altruïstische ingevingen om deze schrijver financieel te ondersteunen. Omdat deze schrijfdag me was aangeboden door Querido, overwoog ik het bedrag dat voor de cursus werd gevraagd, alsnog cash aan de schrijver te geven. Wat ik niet deed. Wel las ik La Superba dat net verschenen was en dacht: Whatever, laat een goed schrijver zijn croqs.

    Hoe een schrijver zich hoort te kleden zorgde in 1991 ook voor ruzie tussen A.L. Snijders en zijn vrouw. Snijders smult van een brief met berichten uit Amsterdam van een vriend die Bernlef op een terras zag zitten. Bernlef droeg sandalen, wat niet kon volgens die vriend: ‘Een goede schrijver kan geen sandalen dragen.’ Die vriend bekent dat hij Hersenschimmen van Bernlef nooit gelezen heeft en voelt zich met terugwerkende kracht gerechtvaardigd in die weigering. Want een auteur op sandalen kun je niet serieus nemen. Snijders geeft de brief met een, ‘Goeie brief van Willem’ aan zijn vrouw. Zij ontsteekt in verontwaardigde woede: ‘Hersenschimmen is een prachtig boek, wat is dat voor criterium, sandalen?’ Na enig gebakkelei tussen de echtelieden ‘staat zij op en loopt driftig de kamer uit.’ Waarbij ik me voorstel dat er een deur knalde en de trap stampend betreden werd.

     

    Inge Meijer is een pseudoniem. Zij schrijft over boeken en ontdekkingen in de marges van de literatuur.

    Ingrid Van der Graaf

    , , , ,

  • Wat dichters drinken

    Wat dichters drinken

    Op een ochtend stond er een jonge vrouw tussen de boerenkoolplanten en de rode bieten in de voortuin. Ik zag haar door het keukenraam en wist: dit is een dichteres. Zij droeg een lange jas van een soepele groene stof, leren laarzen en een donkerrode hoed, waarmee zij naar mijn idee haar dichterschap op naïeve wijze wilde camoufleren. Ik speelde direct open kaart door te vragen of het dichterschap haar gelukkig maakte. Het was de enige vraag die zich aan me opdrong toen ik haar in mijn tuin zag staan. Ze zuchtte en zei dat als ze aan een gedicht werkte een aanval van migraine nooit ver weg was. Dat als woorden en regels zich niet zo wilden gedragen als zij voor ogen had, ze altijd overvallen werd door fysieke onrust waardoor ze het op een lopen zette. Zo kwam ze in mijn voortuin terecht.

    Ik weet wat ik met dichters aan moet en vroeg haar binnen. Zonder haar bestofte laarzen uit te trekken ging ze me voor naar de keuken. Ik vroeg niet wat ze wilde drinken want ik dacht te weten wat dichters zoal drinken en dat had ik niet in huis. Ik zette een glas water voor haar neer. Ze nam het van de keukentafel en dronk het in een teug leeg.
    Om deze jonge dichteres – die zichtbaar verdwaald was in haar dichterschap – tegemoet te komen, nam ik de Poëzie editie van Zuca-Magazine, die ik juist die week had ontvangen, van de keukentafel. Uit het werk van enkele van de drieëndertig daarin opgenomen Portugeestalige dichters, begon ik willekeurige strofen en regels aan haar voor te lezen. Als wilde ik haar laten zien dat ik haar begreep. Al begreep ik natuurlijk niets.

    -‘Het gedicht is een oefening in andersdenkendheid, een belijdenis / van ongeloof in de almacht van wat zichtbaar is, vastligt en   geleerd / wordt.’
    -‘Je zei dat een gedicht altijd tegelijk probeert / te laten zien en te verhullen’
    -‘hoe stop je de wereld / in een gedicht? vertaal je / zijn ruwe werkelijkheid, zijn / ongedurige lieflijkheid?’
    -‘Waaruit bestaan onze dagen? / Uit kleine wensen, / trage weemoed, / stille herinneringen.’

    Er verscheen een glimlach op haar gezicht en ze zei: ‘Andersdenkendheid, stille herinneringen, versplinterde schoonheid’.
    Ik vertelde haar ook nog dat A.L. Snijders eens schreef over een despotische kasteelheer en zijn vrouw die ‘onbegrijpelijke gedichten van Arthur Rimbaud’ las. Ze las Rimbaud volgens Snijders, ‘om voor zichzelf een plek te hebben die voor haar echtgenoot onbereikbaar was’. Dat is toch fantastisch’, bezwoer ik de dichteres, ‘dat een gedicht een schuilplaats kan zijn’.
    Evenals de aanname dat dichters drinkers zijn, kwam ik ook onder die andere aanname, dat dichters armoedzaaiers zijn, niet uit en moest ik haar deze editie van Zuca-Magazine – die haar duidelijk zeer beviel, wel meegeven.

     

    Zuca-Magazine, Portugeestalige Poëzie, Uitgeverij Koppernik: hier te verkrijgen.

    Inge Meijer is een pseudoniem. Zij schrijft over boeken als steunpilaren en over ontdekkingen die zij doet in de marges van de literatuur.

    Ingrid Van der Graaf

    , , , , , ,

  • Anarchie

    Anarchie

    Ik had er een mailtje over ontvangen. Dat het dinsdag met de post bezorgd zou worden. Ik had me er maanden geleden – online – op geabonneerd zonder te weten wat het zou worden. Dat kwam door de namen die er aan verbonden waren en die andere tijden deden herleven. Maar vooral wakkerde het de weemoed aan, naar toen verschillende bladen nog een eigen stem hadden. Naar boekenbijlagen waar je het hele weekend mee deed. Toen het weekend nog zin had. Je las je het weekend in, beginnend op vrijdagavond, met de opinies en de boeken. Nu hap snap ik van alles wat mee via – het platgeslagen – socialmedia. Ik mis de boekbesprekingen zoals ze die in de London Review of Books nog kennen. Besprekingen waarin je verdwaalt, meegaat, verder graaft dan je zelf zou komen en daar dan een weekend of een week op teren kon. Waarin de kritieken je konden doen huiveren omdat je aspiraties had. Nu huivert niemand meer, is hooguit verongelijkt.

    voorpagina_nummer1Dinsdag viel het – met een lichte plof – op de mat, dubbelgevouwen, in cellofaan verpakt en veelbelovend. Het bracht een gevoel van sensatie teweeg. Alsof ik iets ongekends in handen had. En dat was ook zo want niet eerder werd in Nederland een krantje uitgeven door oud journalisten die een tegengeluid wilden laten horen. Die geen honorarium voor hun stukken ontvangen en schrijven over dingen waar ze plezier in hebben. Willekeur lijkt  een voorwaarde, anarchie het gevolg. Mijn grootvader was anarchist. Geen makkelijk man. Met bulderende stem schoof hij elke vorm van gezag opzij. In de oorlog kwam dat van pas. En ik stelde me opeens voor dat het zo gevoeld moest hebben als je in tijden van oorlog een verzetskrantje kreeg toegespeeld. Iets in handen te hebben dat tegen de keer in ging.

    Deze nieuwe krant ‘Dwars met een glimlach’ zal het helemaal hebben. Oh oh, die verwachtingen Een toon van bevrijding en woorden waardoor de moed voor even weer wordt opgevijzeld. Ik lees me van, woord van de redactie – over het hoe en waarom van deze krant – tot de achterpagina via het essay De comeback van het nepnieuws. Een stuk over peilingen en Petra van Alten interviewt Lucas Waagmeester – correspondent van de NOS en opvolger van Bram Vermeulen- in Turkije. Door de rubriek Achterwaarts heen naar Boeken. Korte stukken, ach, wat een korte stukken over boeken! Een stukje A.L. Snijders, een column van Dresselhuys met veel verongelijktheid. Ik lees, proef en keur en ben er nog niet over uit wat Argus – die alles ziet – me te bieden heeft. Als die boekenrubriek nu maar wat meer om het lijf had! Dan zou het in tegenwicht met de andere bijdragen, wel wat zijn. Vooreerst kom ik de week wel door op de bijdrage van Ingrid Hoogervorst – over de roman van Christophe Boltanski, interview van Van Alten, Snijders altijd en de rubriek Makkelijk praten.

     

     

     

     

    Ingrid Van der Graaf

    ,
    , , ,

  • Winterrubriek 2016 – Adri Altink

    Winterrubriek 2016 – Adri Altink

     

     




    Carolien

    , , , ,

  • Zkv op zondag

    Elke zondagochtend lees ik een zkv van A.L. Snijders dat via de mail binnenkomt. Koffie en een zkv, meer verlang ik niet op zondagochtend.

    Het laaste zkv ging over de warmste zondag van dit jaar en de Giro die over de provinciale weg tussen Lochem en Zutphen reed. De weg die 200 meter van zijn huis ligt, legde hij te fiets af. Hoe de mensen in meegebrachte stoeltjes langs de weg zaten, sigaretten rookten en met flesjes bier stonden te wachten. Snijders zelf leunde op zijn fietsstuur  en nam er notitie van.

    Diezelfde zondag reed ik van oost naar west met de zon in de rug. Tot Arnhem waren de wegen versierd. Er hingen roze fietsen in bomen en lantaarnpalen. Het was alsof de bewoners van de dorpen waar de Giro langs zou komen, zich voor het eerst sinds lange tijd weer hadden kunnen uitleven. Zwetend in een 2CV en met wapperende haren zag ik in de tuinen langs de weg biertenten verrijzen en een wegrestaurant dat van boven tot onder in de roze verf was gezet. En dat je je dan afvraagt hoe ze dat doen als de Giro voorbij is.

    Snijders noteerde dat de mensen aan de kant van de weg heel wat wisten over de renners voordat ze iets gezien hadden. Ze wisten dat een renner gewond was en dat de ambulance onderweg was. Ook kenden ze het precieze moment dat het peloton de standplaats zou passeren. Snijders mobiel is alleen om te ’telefoneren en getelefoneerd worden’ schrijft hij. Hij is zo iemand die zich er nog geregeld over kan verbazen dat er door een druk op de knop, licht ontstoken wordt. ‘Zo’n mentaliteit maakt het moeilijk bij de tijd te blijven,’ concludeert hij.

    Een onophoudelijke stroom auto’s, protserig hoog op dikke banden raasden van west naar oost. Ons Eendje wapperde dapper mee op elke luchtverplaatsing die passerende auto’s teweeg brachten. Veel auto’s hadden fietsen achterop. Altijd twee, nooit één. Ook nooit twee fietsen en een kinderfiets erbij. Wat uiteraard iets zegt. Het maakte me onbegrijpelijk chagrijnig.

    Ondertussen vloog er tussen Zutphen en Lochem met oorverdovend lawaai een helikopter over toen het peloton de plek passeerde waar Snijders, nog steeds over zijn fietsstuur geleund, naar boven keek. Naar die helikopter. Van de wielrenners zag hij uiteindelijk niets. Hij vertelde het niemand, want: ‘ik bleef ten slotte via de televisie op de hoogte van de prestaties van Tom Dumoulin, (…).’

    Soms vind ik zo’n zkv  zo mooi dat me bij de laatste zin een zucht ontsnapt. En dan klik ik op ‘reply’ en typ een woord, waarin de verzuchting van bewondering verscholen zit en waarvan ik me verbeeld dat die zucht ook  wordt overgebracht. Zoiets als: ‘Mooi!’

    Waarop ik een bericht terug ontving:

    het doet me genoegen dat je het mooi vindt.
    het blijft ten slotte altijd een raadsel welke snaren
    zullen trillen. vrgvvgvrgvgr

    Daar trilde ik even van. En met dat ‘vrgvvgvrgvgr’? Daar kan ik dagen mee voort om te bedenken wat daar de betekenis van is.

     

     

    Ingrid Van der Graaf