Literair Nederland

Door Boris van de Woestijne

Bitterzoet Indië gaat over ‘onze’ herinneringen aan Indië en laat verschillende manieren zien waarop Nederlands Indië wordt uitgebeeld. Of zoals het door de auteur wordt verwoord: ‘Nederlands-Indië is voorbij, maar we zijn nog lang niet klaar met tempo doeloe. Daarvan getuigt de gestage stroom van verhalen, beelden en herinneringen die na het verlies van de kolonie op gang is gekomen en nooit meer is opgehouden.’

Indië en zeker fotoboeken uit Indië zijn – op een goede manier – inderdaad nostalgisch. Het beeld van Indië dat wij hebben uit de boeken en foto’s van Rudy Kousbroek is mijn favoriet. In Fotosynthese schrijft hij: ‘het onvergetelijke huis Zeelandia aan het Tobameer. Hoe langer ik er naar kijk hoe sprookjesachtiger het wordt.’ Dat is precies de kracht. Wie foto’s van Indië bekijkt, bij Kousbroek maar ook in de mooie boeken van Rob Nieuwenhuys (Met vreemde ogen, Baren en oudgasten en Komen en blijven) of bij Cas Oorthuys (Een staat in wording), moet de woorden van Kousbroek beamen: hoe langer je er naar kijkt, hoe sprookjesachtiger het wordt.

Wat mij daarnaast interesseert is hoe de sprookjesachtige beelden van het oude Indië passen in het beeld van het hedendaagse Indonesië. Ik zal niet de enige zijn die op een vakantie aldaar verwachtingsvol op zoek ging naar het sprookjesachtige huis Zeelandia en me vertwijfeld afvroeg welk van de flatgebouwen het was. Ik zou graag een boek zien met dubbelportretten. Plekken uit de verleden en het heden.
Bitterzoek Indië, Herinnering en nostalgie, Pamela Pattynama, Prometheus/Bert Bakker, 302 pagina’s, € 24,95.

Van Joseph Roth verscheen Vlucht zonder einde in de vertaling van Elly Schippers. Van de uitgever: ‘Vlucht zonder einde beschrijft de odyssee van Franz Tunda, officier in het keizerlijke leger tijdens de Eerste Wereldoorlog. Tunda ontsnapt uit krijgsgevangenschap en komt terecht in de chaos van de Russische Burgeroorlog, raakt betrokken bij de communistische avant-garde en zoekt zijn toevlucht in de armen van een mooie Georgische vrouw. Pas na allerlei omzwervingen keert hij vanuit Siberië terug naar Wenen, maar in de tussenliggende jaren is de vertrouwde wereldorde in elkaar gestort en komt Tunda nergens meer aan. Baku, Moskou, Wenen, Parijs – elke stad blijkt slechts een volgende etappe op zijn vlucht zonder einde.’

Vlucht zonder einde maakt onderdeel uit van een hele reeks vertalingen van het werk van Roth, die door Atlas wordt uitgebracht. Het is een aanwinst dat dit boek nu in het Nederlands vertaald is en afgaande op het mooie Zipper en zijn vader, vertaald door Wilfred Oranje maar onder eindredactie van Elly Schippers die Vlucht zonder einde vertaalde, zal de vertaling prima zijn.

Ook de timing van verschijning is goed. Roth is een veelzijdig schrijver die prachtig relaties tussen mensen en karakters kan beschrijven. Maar de boeken van Roth spelen ook in de geschiedenis van midden Europa en voelen als zodanig. Daardoor krijgen ze een extra lading. Dat komt waarschijnlijk omdat de wereld die Roth beschrijft, niet meer bestaat en het nostalgische verlangen naar een verdwenen wereld de personages blijft beheersen. Ook nu leven we in een tijd dat we, weer in Oekraine!, geschiedenis meemaken en de wereldorde – om dit grote woord nog een keer te gebruiken – even op zijn grondvesten schudt. Alle reden om Vlucht zonder einde te lezen.
Vlucht zonder einde, Elly Schippers, Atlas Contact, 112 blz., € 16,99

Bij Uitgeverij Van Oorschot verscheen van Max de Jong de bundel Heet van de naald, en andere gedichten samengesteld door Marsha Keja. ‘Heet van de naald’ geldt als het meest beroemde gedicht van Max de Jong. Max de Jong is de geschiedenis ingegaan als iemand die alles in zich had om een groot kunstenaar te worden: geldgebrek, een gemankeerde relatie met vrouwen, ontevreden, roddelziek en vroeg gestorven. Toch is hij altijd een wat marginale cultfiguur gebleven. Een mooie heruitgave betekent dat er (weer) een groep lezers kan kennis maken met het werk van De Jong. Van Oorschot heeft het gedicht door de jaren heen altijd in druk gehad, en deze versie van Heet van de naald aangevuld met teksten uit de nalatenschap, is een mooie opvolging in die reeks.
In een week vol van nostalgie kun je er gelukkig op rekenen dat Van Oorschot Max de Jong blijft uitgeven.
Heet van de naald, Max de Jong, bezorgd door Marsha Keja, Van Oorschot, € 19,50

door Menno Hartman

De bibliofilie leeft. Als steeds meer uitgeverijen steeds goedkoper gaan produceren om de risico’s te minimaliseren is er tezelfdertijd een opmars van de liefdevol gemaakte, kleine supermooi vormgegeven boekjes in geringe oplagen. Neem dit boek, Zomerregen van Yves Bonnefoy, zeven gedichten van de grand old man van de Franse poëzie in een gewetensvolle vertaling van Kiki Coumans. Als lezen ook een tactiele ervaring is – en dat is het – dan is de eerste stap naar waardering van dit werk al gemaakt als je het boek in handen hebt. Het voelt eenvoudigweg goed, en het is hier te bestellen.

Dit is ook zoiets: Hof van Jan, een drukkerij in Haarlem werkt aan behoud van typografisch erfgoed. Dat betekent in concreto dat ze een prachtverzameling oude drukapparatuur heeft opgetast in een ruimte aldaar, maar ook dat er een gestaag groeiend fonds van kleine mooi gedrukte werken van boeiende schrijvers is. Adriaan van Dis werkt op dit moment aan een groot boek over zijn bijna honderdjarige moeder. Een eerste aanzet van dat boek is het verhaal Jammer, dat een dramatische gebeurtenis vertelt in het toenmalige Nederlands Indië. Beeldend kunstenaar Ronald Ruseler droeg een fraaie collage bij aan het boekje: ieder exemplaar is uniek. Jammer werd gezet uit de Spectrum en in 150 exemplaren gedrukt onder de Korenmaat. – Meer alhier.

De website van De Geus schrijft dat dit gepassioneerde essay van  Antonio Muñoz Molina ‘concrete voorstellen doet om uit de huidige economische crisis te komen, waardoor je direct je handen uit de mouwen zou willen steken. Deze vertelling in de loepzuivere stijl van George Orwell en Virginia Wolf is een lucide analyse en een warm pleidooi voor kennis, de enige weg die naar ware verandering kan leiden’. Dat ze bij De Geus niet weten hoe je de naam van Virginia Woolf schrijft neemt niet weg dat deze omschrijving de interesse gewekt heeft. ‘Virginia Wolf’ is geloof ik een rockband. Maar misschien een met loepzuivere stijl.

Tineke Hillegers-Zijlmans, Frieda Kleinjan vertaalden het boek.

door Ingrid van der Graaf

Een greep uit de binnengekomen boeken van deze week. Over Nina Simone is al veel geschreven. Gilles Leroy waagde zich aan een roman over dat deel van haar leven waar haar platenbazen niet zo gelukkig mee waren: namelijke haar politiek engagement. Leroy beschrijft Simones weg naar de top als een kronkelende weg vol teleurstellingen, alcohol, eenzaamheid en desillusies.Nadat ze uit protest tegen de Vietnamoorlog geen belasting meer betaalde en de VS ontvluchtte, leefde ze in Afrika, Zwitserland en van 1988 tot 1992 in Nederland. Haar leven wordt steeds chaotischer, het wordt bijna onmogelijk nog op te treden. Een Nederlandse vriend hielp haar de weg terug te vinden naar een stabieler leven. En in de jaren negentig veroverde Nina Simone een nieuw publiek en gaf de concerten die legendarisch zouden worden.  Uitgegeven bij Cossee.

Johannes Anyuru (1979) is een in Zweden geboren dichter, (moeder Zweeds, vader Oegandees). Een storm kwam uit het paradijs is zijn debuutroman. Het gaat over zijn vader, P genaamd, die als piloot in opleiding naar Athene gaat. Als in 1971 Idi Amin de macht grijpt in Oeganda, roept hij alle piloten naar het land terug. P negeert dit bevel en deserteert. Het verhaal volgt zijn beproevingen als vluchteling, als zwerver en als gevangene. Ondertussen blijft P  dromen van een leven als piloot, maar of hij ooit nog zal vliegen, is de vraag.  Uitgegeven bij World Editions, een spin off  (2013) van De Geus onder leiding van Eric Visser.

Per Petterson (1952) publiceert sinds 1987, maar brak pas door in 2003 met de roman Paarden stelen. Twee wegen is zijn negende roman en gaat over twee mannen (ooit vrienden) die elkaar tegenkomen op een brug nadat ze elkaar vijfendertig jaar niet meer gezien hebben. Wat volgt is een ongemakkelijk gesprek. Deze toevallige ontmoeting brengt veel herinneringen uit hun jeugd boven. Beiden groeiden op in gebroken gezinnen en putten toen kracht uit hun vriendschap. Ondanks dat ze hun eigen weg zijn gegaan, kunnen ze niet aan hun veelbewogen verleden ontsnappen.
Twee wegen werd uitgegeven bij De Geus

Van de Franse schrijver en psychoanalyticus Philippe Grimbert (1948) is zijn literaire debuut Het jurkje van Paul (2001) onlangs in vertaling van Jan Versteeg verschenen. Grimbert weet de tekortkomingen in de intermenselijke relaties scherp neer te zetten. Een roman over een man die in de ban raakt van een jurkje, dit koopt maar dat verzwijgt voor zijn vrouw. Waarom weet hij zelf ook niet. Het jurkje heeft een verwoestend effect op hun relatie. Er kleeft een geheim aan dat jurkje dat langzaam ontrafeld wordt. Het jurkje van Paul werd uitgegeven bij World Editions NL.

door Menno Hartman

De race voor de nieuwste beste klassieker is begonnen, waar men vroeger ergens ‘nieuw’ opplakte als een wervende sticker in felle kleuren is ‘oud’ nu in boekenland volledig in. Niet onterecht. Toen Niels Lyhne van Jens Peter Jacobsen binnen kwam, heb ik heel lang moeten denken waarvan ik die naam toch kende.  Ik ben speurend op een deel van het antwoord gekomen. Deze roman uit 1880, waarin het ontwaken van de nieuwe eeuw al decennia voor zijn komst beschreven wordt is een typisch voorbeeld van: Modern lang voor zijn tijd. Rilke schrijft over het boek in het vermaarde ‘Brief aan een jonge dichter’ en het is niet onmogelijk dat hij zijn Die Aufzeichnungen des Malte Laurids Brigge zijn ontstaan naar aanleiding van dit voorbeeld. En ik heb er Nederlanders over zien schrijven: Misschien J.J. Voskuil, Hanny Michaelis, ook Ter Braak en Du Perron denk ik. Dit is dus een interessant boek. Wereldbibliotheek. Al iets lezen, klik hier. Uit het Deens vertaald door Annelies van Hees.

Dat geldt vast ook voor Jan van Mersbergen nieuwe boek. Van Mersbergen: de enige man onder de Nederlandse schrijvers, schrijft als de Cormac McCarthy van de lage landen. Mix 1 deel Clint Eastwood met twee delen Hollands Pils, en je hebt: Jan van Mersbergen. Goede stijl, aansprekende thema’s. Cossee.

En dan een echte klassieker: Wilhelm Meisters Lehrjahre van Johann Wolfgang Goethe op Die Wahlverwantschafften na na de allerbeste roman van Goethe, is vertaald door een hele goede vertaalster: Ria van Hengel. Athenaeum, Polak & Van Gennep.

Dit was een goede week. Later de recensies.