Of je nu muziekliefhebber bent of niet: opgroeien gaat altijd gepaard met een muzikale omlijsting. Victor Schiferli beschrijft in zijn debuut Dromen van Schalkwijk de jeugd van het personage Felix Swammerdam, een wat schuchtere jongen die opgroeit in een troosteloze buitenwijk van Haarlem. Schiferli typeert de tijdsgeest aan de hand van muziek. Onder andere Iggy Pop, Tom Petty, John Hiatt en bands met voor de jaren tachtig kenmerkende namen als The Meteors, The Stooges, The Tears, The Teardrop Explodes en The Cure komen terug in het boek. De roman zal bij de generatie die geboren is in de (late) jaren zestig direct herkenning en nostalgische gevoelens oproepen. Bij het vormgeven van het verhaal heeft Schiferli zich laten inspireren door het cassettebandje, een inmiddels bijna vergeten voorwerp. Het boek is opgedeeld in een kant één en kant twee, allebei voorzien van een aantal ‘tracks’ die de titels van de hoofdstukken vormen.
De manier waarop Victor Schiferli zijn debuutroman heeft vormgegeven onthult iets van de achtergrond van de auteur. Schiferli is naast schrijver ook muzikant, dichter en redacteur en speelde in de vroege jaren negentig van de vorige eeuw in de band Girlfriend Misery, waarmee hij met name in Spanje successen heeft behaald. Zijn eerste dichtbundel, Aan een open raam (2000), werd genomineerd voor de C. Buddingh’-prijs en ook Toespraak in een struik (2008) was kanshebber voor een belangrijke poëzieprijs. In Dromen van Schalkwijk brengt Schiferli een ode aan de muziek, hij laat een tijdperk herleven en verzuimt gelukkig niet dit retrospectieve relaas te voorzien van een gezonde dosis ironie.
Als je stoer wilde zijn in de jaren tachtig, dan luisterde je naar punk en new wave. Felix Swammerdam doet dat ook, hoewel hij op zijn slaapkamer stiekem wegdroomt bij Neil Young, gadegeslagen door een papieren Elvis Costello. Felix sluit vriendschap met een paar leeftijdgenoten die een band hebben opgericht, genaamd New Dark Age. Hij bezit zelf geen muzikaal talent, maar raakt als ’manager’ verzeild in een wereld vol cynische songteksten, beautiful losers, springende gitaarsnaren, wiet en bier. De puberale uitspattingen zijn een welkome afwisseling op de gespannen thuissituatie van Felix. Zijn ouders zijn al een tijd gescheiden, de moeder is hertrouwd met een conservatieve, haatdragende man die het verleden en de daarbij behorende mensen (zijn ex-vrouw en de vader van Felix) het liefst zou laten verdwijnen. De jongen weet zich staande te houden door zich terug te trekken op zijn kamer, die zich bevindt op een etage van één van de talrijke, asgrauwe flats die Schalwijk rijk is. Vader Swammerdam, een vrijzinnige fotograaf die sinds zijn mislukte huwelijk vele vrouwen heeft verlaten, bezoekt zijn zoon regelmatig, maar van een hechte band is geen sprake.
Eén van de ergste beledigingen die je als ‘authentieke underdog’ naar je hoofd geslingerd kon krijgen, bestond uit het woord cliché. Helaas is Felix erg chlichématig. Aan het einde van de roman wordt hem dat gezegd door een leeftijdgenoot, maar voor de lezer was het al lang duidelijk. Zo verstaat het hoofdpersonage de kunst om met onuitsprekelijk alleszeggende woorden eigenlijk niets te zeggen: ‘De allesoverheersende wil tot het realiseren van een ondenkbaar verlangen. Herinneringen aan rusteloze avonden en nutteloze nachten. De wetenschap te hopen op het onmogelijke, het najagen van onbestaanbare idealen, ijdele verlangens. En ondanks die wetenschap vasthouden aan wat je weet dat onmogelijk is.’ Het object van het ‘ondenkbare verlangen’ is Charlotte, het meisje waarop Felix verliefd is. ‘Sinds ik haar voor het eerst zag, was ik verloren.’ Het is niet verbazingwekkend dat het meisje weinig onder de indruk is van haar bewonderaar.
Dat het in de roman gaat om dromen, herinneringen, maakt Schiferli duidelijk aan de hand van zijn minimalistische benadering. De personages blijven vlak, psychologisering is onnodig. Aan de hand van de muziek, de omgeving en gebeurtenissen krijgt de lezer een indruk van de jeugd van Felix, zonder dat er wordt ingegaan op innerlijke motivaties. Het taalgebruik is eenvoudig, recht door zee, hoewel de poëtische kant van de auteur zich af en toe manifesteert: ‘De muziek is bijna afgelopen. We leven in de uitloopgroef van de geschiedenis.’ In sommige gevallen wordt de lezer enigszins onderschat en legt Schiferli te veel uit. Zo beschrijft Felix één van zijn vaders vriendinnen als ‘een onopvallend type dat zelf zei dat ze weinig aandacht nodig had, alsof het een vetplantje was dat bijna geen water hoefde. Je vroeg je af of ze het echt meende.’ Door de laatste zin wordt het cynisme onderuit gehaald met een knullige constatering. Dat zegt wellicht iets over het personage, maar het verwijdert tegelijkertijd de welkome scherpe randjes van de tekst.
In Dromen van Schalkwijk schuurt er iets, ondanks de nostalgie en het jeugdsentiment. De muziek komt ongeschonden uit de puberale strijd, maar jongensdromen over een flitsend leven als authentiek kunstenaar lossen langzaam op. De idealen van de jonge bandleden van New Dark Age imploderen, vriendschappen verwateren. De onaantastbare status van David, frontman van de band en de personificatie van de kritische, grensverleggende en brutale tijdsgeest, brokkelt langzamerhand af. Grote plannen hebben is prima, maar ze moeten wel haalbaar zijn. Tijdens een optreden kun je het publiek uitdagen, maar je moet het niet schofferen. Drugs horen erbij, maar bij welke joint ga je over de schreef? Felix, de kleurloze, richt zijn blik uiteindelijk op de sterren. Beter omhoog kijken dan omlaag, want vroeger is geweest.
