Literair Nederland

De macht van begeerte (2013) van de Duitse schrijver Uwe Timm (1940) is het verhaal van Christian Eschenbach die terugblikt op zijn leven en relaties. Hij werkt op het Duitse waddeneiland Scharhörn als vogelwachter in een beschermd natuurgebied. Zijn dagelijkse werkzaamheden bestaan uit het observeren en tellen van broed- en trekvogels en bijhouden van wat er zoal dagelijks aanspoelt op het strand. Ondertussen werkt hij voor een enquêtebureau aan een onderzoek over begeren. Het werk bestaat uit het rangschikken en becommentariëren van interviews die hij vijf jaar geleden heeft afgenomen voor een reisboekenuitgeverij. Hij vat ze samen in een notitie met als titel ‘Over de merkwaardige, langdurige, hardnekkige hartstocht van een vrouw’. En hij is bezig met een essay over Jona(s) en de walvis. In de resterende tijd verdiept hij zich in Falling Man, een roman van Don DeLillo uit 2007 over de aanslag op de Twin Towers en in Het leven der dieren van Alfred Brehm.

Dan krijgt hij een telefoontje van Anna die hem op zijn eiland wil komen bezoeken. ‘Het was zes jaar geleden dat hij haar stem voor het laatst had gehoord:  Alsjeblieft, bel me niet meer. Ik wil en kan niet meer. Begrijp je. Voorgoed. Dat was haar boodschap op zijn voicemail geweest’

Een man alleen op een eiland in een observatiehut. Eschenbach praat met zijn geesten uit het verleden, zowel vrienden als vijanden. Zo leren we zijn achtergrond en de mensen uit zijn leven kennen. Zijn echtgenote Bea en dochter Sabrina, zijn latere vriendin Selma, Anna, haar man Ewald en hun twee kinderen. Langzaam ontstaat een beeld van de gebeurtenissen van de afgelopen zes jaar. Hoe Eschenbach na zijn studie theologie een succesvolle ondernemer in de ICT wordt en uiteindelijk alles verliest. Hoe de twee vriendenparen elkaar ontmoeten en beter leren kennen. Eschenbach en zijn vriendin Selma, een sieradenontwerpster, die Hopi-armbanden (na)maakt. En het andere paar, Anna, de kunst- en talendocente met haar Ewald, de architect met zijn grote bouwprojecten in China. Eschenbach en Anna voelen zich tot elkaar aangetrokken, wat resulteert in een ‘tastend, verbazend samenzijn, vervuld van twijfels.’ Na drie maanden kan Anna niet meer tegen de leugens en ze wil een punt zetten achter de stiekeme relatie. Maar elke poging om uit elkaar te gaan was weer een nieuw begin. ‘We mogen elkaar niet meer zien’, zei ze. Anna wil kiezen voor haar huwelijk, voor duurzaamheid van gevoelens.

Begeren en begeerte komen volop aan bod in deze roman. Gedachten en dialogen zijn verweven met de interviews die Christian aan het uitwerken is en met de paringsrituelen in de vogelwereld, uit Het leven der dieren. Volgens Eschenbach is  ‘de herinnering  /../ een schatkist. Soms doe ik hem open en rommel ik er wat in’. .  Liefde houdt in dat je afstand doet van dingen – begeerte niet. ‘Dat is de macht van begeren, het kan geen afstand doen’.

Het boek werkt toe naar het al op de eerste bladzijde aangekondigde bezoek van Anna. De vaart van het boek wordt af en toe afgeremd door zijpaadjes, oppervlakkige beschouwingen over de besluitvorming bij aanbestedingen van bouwprojecten in China, stereotypen over datingsites op internet, het bankwezen, en dochter Sabrina die met miljoenen schuift. De verwijzingen naar literair werk van o.a. Gide en Shakespeare voegen niet echt iets toe. De passages over Jonas en de walvis sluiten aan op de theologiestudie van Eschenbach. Mooi is de beschrijving van een scène uit de film  La Peau douce van Truffaut. Zijn vriendin Selma waardeert het dat de seks in die film niet expliciet is, alleen maar gesuggereerd wordt door een shot voor de gesloten deur van een hotelkamer: een poes zet ’s morgens zijn poten op het dienblad en likt van de melk en honing.

De beschrijvingen van het waddeneiland, de zandduinen, de zee en de vogels zijn niet echt verrassend:  krijsende meeuwen, wuivend helmgras, afgewisseld door een rake beschrijving van een oude bol waar vissers hun netten aan vastmaken: ‘het donkere blauw van de glazen bol was voor de helft grijswit uitgeslagen, op de blauwe helft ware dunne groen-bruine streepjes alg aangekoekt.’

In het laatste hoofdstuk krijgen alle puzzelstukjes op ingenieuze wijze hun plaats. Duidelijk wordt waarom Anna na zes jaar haar vroegere minnaar opzoekt. De lezer leert Anna het beste kennen, de vogelwachter blijft op afstand, hij wordt ook niet met zijn voornaam aangeduid, maar met Eschenbach. Hij blijft de informatie analyticus, ook op het gebied van liefde en lust.

De oorspronkelijke titel van het boek is Vogelweide. Anna zegt bij het laatste samenzijn tegen Eschenbach: ‘Volgens mij voel je je hier heel erg thuis – op je vogelweide’.  Voor de Duitse lezer zal Vogelweide en de naam Eschenbach waarschijnlijk de associatie oproepen met de middeleeuwse minnezanger Walther von der Vogelweide. In het boek wordt hiermee gespeeld als een bijfiguur aan Eschenbach vraagt of hij verwant is met de Eschenbach uit de middeleeuwen. ‘Nee, Helaas niet.’
De Nederlandse titel is misschien minder aansprekend, maar lezers moeten zich daardoor vooral niet laten afschrikken. Gerrit Bussink maakte voor Uitgeverij Podium een vlotte vertaling.

Boeiende verwerking van de nazi-tijd aan de hand van het tragische leven van een van de eerste Duitse vliegeniersters

Marga Von Etzdorf was ten tijde van de opkomst van de nazi’s in Duitsland een van de eerste vliegeniersters. Ze werd geboren in 1907 en leefde maar kort. In 1933 schoot ze zichzelf dood in Syrië na een mislukte landing tijdens een tussenstop op weg naar Australië. Daarvoor had ze ook al brokken gemaakt. Dat was echter niet de reden om zich het leven te benemen. Ze was vooral teleurgesteld over een geëindigde romance met de Duitse vliegenier Christian von Dalhem, die ze ontmoette nadat ze in Japan was geland. Ze ging met hem mee naar een huis van een vriend, die echter maar één logeerkamer had. Dalhem stond zijn slaapruimte af aan Marga en legde zich te ruste achter een kamerscherm. Ze praatten gedurende de nacht veel over hun passie, het vliegen, maar Dalhem liet haar uiteindelijk in de steek.

De gebutste sigarettenkoker van Dalhem neemt een belangrijke plaats in het boek in. Het voorwerp ketste een kogel af tijdens een gevecht in de lucht. Later geeft hij hem als aandenken aan Marga en tenslotte komt hij in handen van de beheerder van het Invalidenfriedhof in Berlijn waar Marga als enige vrouw temidden van allemaal mannen ligt.

Wat vooral opvalt aan het boek is de vorm. De verteller is iemand uit 1940 die veel ballast over de oorlog meedraagt en als de alter ego van de schrijver mag worden beschouwd. Op zoek naar het graf van Marga treft hij een grijze man, de beheerder, die hem een en ander vertelt over de aanwezige doden, veelal militairen. Gedurende het bezoek van de verteller klinken er telkens stemmen op van overledenen die het met elkaar oneens zijn over wat er werkelijk is gebeurd in de oorlog, die de vliegavonturen becommentariëren en zich afvragen of Marga lesbisch was. Soms is het ook niet duidelijk wie er aan het woord is in de flarden van stemmen en meningen.

Een van de belangrijkste stemmen komt van Miller, een toneelspeler die het naziregime onwelgevallig was. Nadat hij de hoge nazi Heydrich beledigde werd hij naar Rusland gestuurd om aan het front de Duitse soldaten te vermaken. Hij heeft Dalhem en Marga persoonlijk gekend en zegt dat Marga veranderd was na de nacht met Dalhem. Andere stemmen komen van Udet, een kunstvlieger en een zuipschuit, van een schrijver die zich niet bekend wil maken en van een ongenaakbare vrouw die zwanger was gemaakt door Miller en die naar diens vrouw ging om te ontdekken dat zijn echtgenote zelf ook zwanger was.

Het boek begint raadselachtig met een scène waarin een bebaarde man op een buffel zit. Later blijkt het te gaan om de tekening op het kamerscherm dat tussen Marga en Dalhem in staat, waarop Confusius staat afgebeeld die wijsheid verspreidt. ‘De luchtig met Oost-Indische inkt getekende dennen, bergen, paden en lichte wolken laten zien dat het in onszelf is hoe de dingen eruit zien.’

Dit citaat sluit aan bij de titel van het boek. Ergens halverwege zegt de grijze man tegen de verteller:
‘Wie vroeger heeft gepraat, blijft praten, wie niets heeft gezegd, blijft zwijgen, en wie niets te zeggen had, heeft ook later niets te zeggen. Het is gewoon een kwestie van herhaling. Geen veranderingen meer, alles vast en eender. Als een bliksem herhaalt het zich. De twijfels, de verlangens, de fouten. Hier valt niets te corrigeren. In het licht is beweging. Het ervoor, het erna, het nu, de keuzemogelijkheid. Hier is alles willekeurig. We kunnen de dingen tot op zekere hoogte uitkiezen, er misschien een beetje licht in brengen, een halfschaduw, een schemering. Niets is helemaal duidelijk. Zodra we ons over het gebeurde buigen, werpen we er onze schaduw op. U weet hoe vertekend die kan zijn.’

‘Zo zou het gegaan kunnen zijn,’ zegt de grijze man aan het eind van het boek geheel in lijn met zijn eerdere betoog . Daarmee moet de lezer het doen. Timm, die veel research heeft verricht en zich terdege heeft gedocumenteerd, is geen plottist en dat hoeft ook niet. De onbetrouwbaarheid van Dalhem en de tragische zelfmoord van deze jonge vrouw in een donkere tijd blijven sterk bij.

Op Literair Nederland verscheen eerder een recensie over Halfschaduw door Margo Zuidema.

Halfschaduw

Auteur: Uwe Timm
Vertaald door: Gerrit Bussink
Verschenen bij: Uitgeverij Podium
Prijs: € 19,50

Op het ‘Invalidenfriedhof’, één van de oudste begraafplaatsen in Berlijn, liggen veel Pruisische militairen begraven; er liggen mensen die gedood hebben en mensen die gedood zijn. Weinigen zijn een natuurlijke dood gestorven. Er liggen veel generaals, admiraals, kolonels, majoors en bekende jachtvliegers. En tussen al deze graven bevindt zich het graf van een vrouw, het graf van Marga von Etsdorf, één van de eerste vliegeniersters van Duitsland. Op haar grafsteen, een zwerfkei, staat de tekst: Vliegen is het leven waard.

‘Ja,’ zegt de ik, ‘zij is de reden waarom ik hier ben. Ik dacht eerst dat ze was neergestort, maar las dat ze zich na een crash in Syrië, in Aleppo, had doodgeschoten. Dat wekte mijn nieuwsgierigheid.’ De verteller in de roman Halfschaduw wordt rondgeleid over de begraafplaats door een man van vijftig die vertelt over degenen die er begraven liggen. Deze gids heeft tijdgenoten van Marga gesproken en bezit nog een sigarettenetui van haar met de inscriptie M v E en Ch v D.

Het gesprek tussen de verteller en de gids wordt regelmatig verstoord door stemmen:

‘Wat is dat voor gefluister? …

Jigadal wejitkadasj sjemee raba…’

‘Alles is ver weg, er ligt zoveel zand op.’

‘Daar heb je hem weer. Wat mompelt hij?

Koud. Koud.’

‘En dat daar, dat geschreeuw, dat gepraat van die hoge stem, ademloos, hijgend, vrijwel onverstaanbaar? Wat hijgt hij?’

Het zijn de doden die zich met het gesprek gaan bemoeien. De gids vertelt de verteller, en de lezer, van wie de stemmen zijn die opklinken uit de graven.

Uwe Timm heeft zich voor zijn roman Halfschaduw gebaseerd op documenten uit het leven van Marga von Etzendorf. Zij is de eerste Duitse vrouw die solo van Berlijn naar Japan vloog. In de roman lopen fictie en werkelijkheid door elkaar en laat de schrijver een liefdesgeschiedenis opbloeien tussen de vliegenierster en een Duitse consul. In het verhaal wordt Marga na haar solovlucht in Japan als een held onthaald. Onder de wachtenden op het vliegveld is Christian von Dalhem, de Duitse consul. Omdat alle hotels volgeboekt zijn, biedt Von Dalhem Marga aan dat zij op zijn kamer mag overnachten; hij zal op de gang gaan liggen. Maar dat wil Marga niet en ze besluiten de kamer door middel van een gordijn te splitsen. Von Dalhem vertelt dat hij in de oorlog jachtvlieger geweest is. In het halfdonker praten ze over de vliegerij en delen ze herinneringen. In die nacht wordt Marga iemand anders. Ze hebben wel bij elkaar maar niet met elkaar geslapen, maar het is duidelijk dat zij bepaalde gevoelens voor hem heeft, zij meer voor hem dan hij voor haar.

Von Dalhem is gaan vliegen om de loopgraven te ontvluchten; hij is nu consul met een speciale missie in Japan en net teruggekeerd uit China van een geheime missie. Marga is van jongs af aan geïnteresseerd in vliegen en ziet haar vluchten als een daad om de mensen over zee een hart onder de riem te steken na de vernedering van Duitsland en het schandalige verdrag van Versailles. Marga beschouwt zichzelf als ambassadeur van het vreedzame Duitsland. Voor Von Dalhem is vliegen geen propaganda, maar een vorm van snel bewegen.

Marga vliegt driemaal naar andere continenten: naar Afrika, naar Azië en naar Australië. In Syrië maakt zij een fout: zij landt met rugwind. Het toestel raakt zwaar beschadigd. Zij wordt opgevangen door Franse militairen en naar hun officiershuis gebracht. Daar verstuurt ze eerst een telegram en gaat daarna naar haar kamer. Even later horen de Fransen twee schoten: Marga von Etzdorf heeft met een machinepistool een eind aan haar leven gemaakt.

Het liefdesverhaal is maar een deel van de roman. Het verhaal van de ontmoetingsnacht van Marga en Von Dalhem wordt afgewisseld met herinneringen van de overledenen aan Marga, maar zij vertellen ook verhalen over de Duitse oorlogsgeschiedenis. Af en toe is er een kakofonie van stemmen die spreken en is het niet duidelijk wie wat zegt. Maar dat is niet storend. Met de gespreksflarden van overleden nazi-grootheden en hun slachtoffers heeft de schrijver een unieke manier gevonden om de gruwelen van het fascisme weer te geven. Uwe Timm heeft met Halfschaduw een bijzondere roman toegevoegd aan zijn indrukwekkende oeuvre.

Uwe Timm werd in 1940 in Hamburg geboren. Hij studeerde filosofie en germanistiek. Met de roman De ontdekking van de curryworst brak Timm internationaal door. Zowel in De ontdekking van de curryworst als in het succesvolle Mijn broer bijvoorbeeld werpt Timm een nieuw licht op het Naziregime van Duitsland. Uwe Timm wordt in Duitsland als een van de belangrijkste schrijvers van zijn generatie beschouwd.

Halfschaduw

Auteur: Uwe Timm
Vertaald door: Gerrit Bussink
Verschenen bij: Uitgeverij Podium
Prijs: € 19,50