Het nooit geschreven verhaal, de nieuwe roman van Ton van Reen (1941), is gebaseerd op een verhaal dat hij begin jaren zestig van een patiënt hoorde tijdens zijn werk als leerling-verpleger in psychiatrisch ziekenhuis Ursula in Wassenaar. Op de achterflap van het boek geeft hij een toelichting: ‘Er was een man die mij het verhaal vertelde over een misdaad die hij niet had begaan maar waarvoor hij de schuld op zich had genomen. Hij belandde vele jaren in de gevangenis.’ Het verhaal speelde zich af in een kloosterdorp ergens in Nederland.
Van Reen kent ook zo’n dorp, Koningslust, een kerkdorp van de gemeente Peel en Maas. Van Reen: ‘Alles viel op zijn plek. Ik had een locatie, een handvat om het verhaal op te schrijven. Om al schrijvend de waarheid te ontdekken. Ik had het zestig jaar eerder gehoord en het speelde zestig jaar eerder, rond 1900. Omdat het een verhaal van alle tijden is, besloot ik het in deze tijd te plaatsen. De kern, van de man die zich opoffert uit liefde, blijft.’
Met deze achtergrondinformatie begint de lezer aan het boek, om al lezend de waarheid te ontdekken. Het is interessant om te zien hoe Ton van Reen zijn roman heeft opgezet, met twee plaatsen van handeling, De Peel en Amsterdam en twee tijdlijnen, het nu van 2019 en het verleden van 1959.
Spoken van zestig jaar geleden
Het verhaal begint in 2019, in Koningslust. Marieke gaat na het rondbrengen van de kranten langs bij haar oma Maria Smeets-Vanderijken. Oma is bijna tachtig jaar oud, ‘wachtend op de ochtendzon, die de spoken uit haar hoofd kan verdrijven.’ Zij vertelt haar kleindochter een verhaal over de liefde. ‘Dit verhaal gaat over mij en over de jongen op wie ik ooit verliefd was. Hoe het toen allemaal mis ging.’ Ondertussen is in Amsterdam Harrie Leenders net opgestaan in zijn bejaardenflatje: ‘Hij voelt dat er in Koningslust iets gaande is, maar hij heeft geen idee wat het is. In zestig jaar is hij er nooit terug geweest.(…) Harrie is vastbesloten: na zestig jaar moet hij de demonen uit zijn hoofd verjagen.’ Hij brengt veel tijd door met zijn Turkse vriend Ahmed Yilmaz. Die ziet dat hij barst van de heimwee en hij raadt hem aan naar Koningslust te gaan om te zien wat er over is van zijn verleden. Ze sturen een brief naar Anton: ‘We komen op vakantie.’
Schrijver Anton Rijkers wordt eveneens wakker, na een onrustige nacht. Zijn dromen herinnert hij zich niet, alleen ‘een verhaal van bijna zestig jaar geleden kwam steeds weer bovendrijven in zijn hoofd.’ Hij worstelt elke nacht met een oeroud verhaal, een vertelling over de liefde. Hij zou dat verhaal wel eens willen opschrijven, alles wat toen gebeurd is, ‘alles wat jaren versluierd bleef, maar in zijn gedachten vaak komt bovendrijven. Zo’n verhaal, zou hij toch moeten kunnen schrijven?’
Maria, Harrie en Anton denken nu ze oud zijn steeds vaker aan een gebeurtenis van zestig jaar geleden.
Terug naar 1959
Via flashbacks naar 1959 krijgt de lezer vanuit verschillende perspectieven een steeds duidelijker beeld van wat zich in dat jaar in Koningslust heeft afgespeeld. De families worden uitgebreid beschreven; hun familiebanden en hun eigenschappen. De familie Rijkers: ‘Het zijn allemaal dichters. Aan elk van hen zit wel een steekje los. Ze zaaien niet, ze maaien niet en ze zitten elke dag in de zon.’ En over de familie Leenders die het als kleine boerenfamilie moeilijk heeft. Maria: ‘Dat emotionele zit bij Harrie in de familie. (…) Harries zus Bernadette kon het leven niet aan.’ Zo heeft elke familie ‘zijn eigen brandmerk.’ Van 1959 krijgt de lezer een mooi tijdsbeeld voorgeschoteld. De kermissen van toen, de fancy fairs voor de missie in Afrika, de muziek van toen (het accordeonistenduo Schriebl & Hupperts, de Selvera’s) en de films uit die tijd (Rintintin, de heldhaftige wolfshond). Ook de sociale verhoudingen beschrijft Van Reen. Hoe van de grote boerengezinnen niet iedereen kan studeren. Meisjes zoals Bernadette die hun moeder moeten helpen in de huishouding in plaats van naar de mulo te mogen. En kleine boerenbedrijven die het afleggen tegen de grote.
Ongeopende brieven
Harrie reist samen met Ahmed met de trein naar Koningslust. Onderweg leest hij oude brieven van Maria, Anton en zijn zusje Bernadette. De eerste brieven van Maria opende hij nog, maar hij wist nooit wat hij terug moest schrijven. Later opende hij haar brieven niet meer, ook niet die van Anton en Bernadette. Uit de brief van Anton uit 1968: ‘Ik zou graag een boek schrijven over wat er met ons is gebeurd.’ Pas in de trein leest Harrie de afscheidsbrief van zijn zusje.
Anton Rijkers schrijft met stukken en brokken aan het verhaal ‘over het explosieve jaar 1959’ in Koningslust, over de man die daar omgekomen is. ‘Of het moord of doodslag of een ongeluk was geweest, maar zoals altijd stokte het verhaal in zijn kop.’ Hij krijgt het verhaal maar niet af en gooit steeds veel weg. Met zijn manuscripten maakt hij de kachel aan. ‘Bedenk maar eens een goede titel voor een verhaal dat nog niet af is, dat misschien nooit af komt. Een nooit geschreven verhaal.’
Uiteindelijk komt het tot een ontmoeting tussen de oude mensen, de bijna tachtigjarige Harrie en Maria. Anton is er ook bij. Tegen het einde van het boek komen alle lijntjes bij elkaar en wordt duidelijk wat er zich bij het Oud Kanaal heeft afgespeeld. Anton besluit zijn boek niet te schrijven: ‘De onzalige dood van een rijke boerenzoon uit een dorp uit de Peel blijft een nooit geschreven verhaal.’
Louis Couperus
Het boek van Ton van Reen doet wel wat denken aan de bekende familieroman van Louis Couperus, Van oude menschen, de dingen, die voorbij gaan… Couperus’ boek verscheen in 1906 als boek (in 1904 als feuilleton). Ook in deze roman gaat het om gebeurtenissen van zestig jaar geleden, over spoken uit het verleden die maar niet verdwijnen. Uit de roman: ‘Hij begreep niet waarom hij zoo oud moest worden, terwijl de dingen zoo langzaam voorbij gingen, stille voorbij, maar zóo slepend, als waren ze, de dingen van vroeger, spoken, die slierden heel lange sluiers langs heel lange paden, en als ritselden de sluiers over de warrelende bladeren, die neêrdwarrelden over het pad.’ * Bij Van Reen is het ‘alles wat jaren versluierd bleef,’ bij Couperus de dingen van vroeger die ‘slierden heel lange sluiers langs heel lange paden.’
Een lijk in een rivier in Nederlands-Indië tegenover een lijk in het Oud Kanaal in De Peel. In Couperus’ boek drukt de schuld zwaar op de hoofdpersonen. In het boek van Van Reen gaat het ook over schuld, maar het is allemaal veel lichter van toon.
Vakmanschap
Ton van Reen heeft duidelijk plezier in het schrijven. Indrukwekkend is de scène over de vader van Harrie bij wie in het hoofd iets is geknapt. Harrie draagt de zorg voor de boerderij. Zijn vader ‘tuurt naar de rand van zijn bord en naar het tafelzeil met honderden kleine scheurtjes (…) De tafel toont een kaart van de wereld, met honderden rivieren. (…) De gaten in het tafelzeil zijn de grote steden. (…) Zo gerafeld als het tafelzeil is, zo gerafeld is het leven van vader. Na een aandoening in zijn hoofd kan hij het werk niet meer aan. Hij weet dat zonder Harrie de boerderij naar de knoppen gaat.’
Het nooit geschreven verhaal is een mooie familieroman met een knappe structuur. Van Reen verbindt op knappe wijze het verleden met het heden, bijvoorbeeld door de ongeopende brieven uit de jaren zestig die onderweg in de trein gelezen worden. Zijn enthousiaste manier van vertellen, zijn oog voor detail en vakmanschap dwingen respect af.
* Citaat uit Volledige Werken Louis Couperus, deel 25, ed. Karel Reijnders, e.a. Veen, Utrecht / Antwerpen 1988.
Inge Meijer is een pseudoniem, schrijft columns.
