Van Michael Chabon (1963) zijn meerdere boeken in het Nederlands vertaald. De bekendste zijn De geheimen van Pittsburgh en Wonderboys. Voor De wonderlijke avonturen van Kavalier & Clay, het verhaal over twee striptekenaars in New York tijdens de Tweede Wereldoorlog, ontvangt hij in 2001 in de categorie fictie de Pulitzerprijs. De prijs bedraagt 7.500 dollar voor ‘distinguished fiction by an American author’.
The Final Solution uit 2004 is nu in vertaling verschenen als De laatste oplossing. Het verhaal speelt, net als De wonderlijke avonturen van Kavelier & Clay, tijdens de Tweede Wereldoorlog. De eerste zin plaatst de lezer meteen in het verhaal: ‘Over het spoor liep een jongen met een papegaai op zijn schouder’. Een imker van 89 jaar, ooit vermaard als detective, ziet vanuit zijn huis op het Engelse platteland dat de jongen wil gaan plassen midden op de spoorbaan. Hij legt zijn British Bee Journal aan de kant en hijst zich uit zijn stoel om hem te waarschuwen dat de middenrail onder stroom staat. Op zijn vraag wat hij daar doet, probeert de jongen antwoord te geven, hij doet zijn mond open en dicht, maar er komt geen geluid. Uiteindelijk zegt zijn papegaai, een Afrikaanse grijze roodstaart op zachte toon: ‘zwei eins sieben fünf vier sieben drei’. De jongen kan of wil niet praten. Wie is hij, en waar komt hij vandaan? ‘Zijn hardnekkige zwijgen deed meer vermoeden dan alleen een gebrek aan bereidheid om antwoord te geven.’
De oude bijenhouder heeft – zoals hij op de tekening op pagina 14 wordt afgebeeld met pijp en vergrootglas – veel weg van Sherlock Holmes. De illustratie van Jay Ryan toont hem in een hoge stoel met de volgende tekst op de rugleuning: ‘Here was a puzzle to kindle old appetites and energies.’ De tekst in de tekening is niet vertaald, in de novelle lezen we: ‘Een eenzame Duitser in de South Downs in juli 1944, en zo jong bovendien – dat was een puzzel die zijn oude interesse en energie tot leven wekte.’
De jongen blijkt de negenjarige Linus Steinman te zijn, een Joodse vluchteling uit Berlijn die met zijn papegaai is opgevangen bij het gezin van pastor Panicker. Hij en zijn vrouw hebben ook andere kostgangers in huis. De jongen praat met niemand, maar hij kan wel horen. Hij kan bijvoorbeeld geschrokken reageren als er iets valt. De jongen lijkt zwaar getraumatiseerd. ‘Alle uitkijkposten in het hoofd van Linus Steinman waren onbemand.’
De papegaai die Bruno heet, draagt stukken voor uit Der Erlkönig van Goethe en hij zingt ook cijferreeksen in het Duits waarmee hij sommige bewoners uit de slaap houdt. Tijdens een zondagsmaaltijd roept de zoon des huizes dat de vis bedorven is. Zijn moeder geeft hem een draai om zijn oren en de zoon zegt verbaasd ‘Moeder’. De papegaai echoot ‘Moeder’ en zingt daarop ‘Wien, Wien, Wien, Sterbende Märchenstadt…’, een schlager van voor de oorlog. Bij Linus staan de tranen in zijn ogen als hij dit lied hoort. Zijn de teksten een herinnering aan zijn vader en moeder? De jongen kan het niet vertellen, maar papegaai Bruno geeft met zijn zang en uitspraken een stem aan een verleden.
Een van de kostgangers is zeer geïnteresseerd in de cijferreeksen van de papegaai. Zijn het geheime codes? Het verhaal komt op stoom met een moord en de diefstal van Bruno. Wie heeft de moord gepleegd en wie heeft de papegaai van Linus gestolen? En waarom? Er komt een politieonderzoek en de onervaren agenten roepen de hulp in van de oude man. Die wil voor de jongen de papegaai terugvinden. Het gaat hem niet zozeer om het vinden van de moordenaar.
De novelle wikkelt twee verhaallijnen af. Er is het detectiveverhaal over het oplossen van de moord en het al dan niet levend terugvinden van de papegaai. De andere verhaallijn ontrafelt het verleden van de jongen. Wat is er gebeurd in Berlijn en waarom praat hij niet?
Zo is de oude detective op zijn 89ste bezig met het oplossen van zijn laatste zaak. Hij krijgt hoog bezoek uit Londen. Het is kolonel Threadneedle, een officier van de inlichtingendienst: ‘Men was van mening dat u recht had op een verklaring.’ Hij vertelt dat de jongen en zijn ouders in 1938 van deportatie zijn gered.
Later helpt Linus de oude imker bij het oogsten van de honing uit de bijenkorven. Linus volhardt in zijn zwijgen. Hij communiceert via gebrekkige briefjes. Hij schrijft:‘WHY DOG OV KRISCHIN DON’T LIKE JUDISH SDIK?’ De oude man snapt niet wat hij bedoelt.
De hoofdstukken over de bijen en hun leven in de korven zijn een cruciaal onderdeel van de novelle. Het zoemen van de bijen is voor de oude man ‘het lied van een stad, een stad zo ver van London als London van de hemel of van Rangoon verwijderd was’. En ‘Iedere dood in de stad der bijen was gepland, alles was ervoor geregeld, al tientallen miljoenen jaren geleden; ieder sterfgeval dat zich voordeed, werd efficiënt en onmiddellijk vertaald in leven voor de korf.’
De geschiedenis van het bijenvolk en de achtergrond van de jongen worden op een slimme manier met elkaar in verband gebracht. Linus helpt de oude man met het uit de raten slingeren van de honing. Zoals de bijen zoemen, zo zingt Bruno Duitse getallen. Het wordt ook duidelijk van wie de papegaai die getallen en de Duitse teksten heeft geleerd. Linus is als Joods opvangkind ook ver weg van Berlijn. De Duitse getallen zijn ook het ‘lied van een stad’. Over wat hij in Berlijn heeft meegemaakt, kan hij niet praten. Op deze manier verwijst De laatste oplossing naar de ‘Endlösung der Judenfrage’, de systematische genocide van nazi-Duitsland op het Joodse volk.
De lezer ervaart de gebeurtenissen veelal via de naamloze oude man. In een van de laatste hoofdstukken rijdt hij mee met Pastor Panicker naar Londen. De stad ligt door de Duitse bombardementen in puin. Het perspectief verschuift van de oude man naar Bruno de papegaai en de oplossing van het verhaal komt in zicht.
Het verhaal zit bijzonder knap in elkaar. Het verschuivend perspectief geeft het verhaal mede structuur. Via de oude man en andere personages, inclusief de papegaai Bruno, krijgt de lezer stukje bij beetje een beeld van de gebeurtenissen. En opmerkingen van een ouderwetse verteller verhogen de spanning: ‘En wát dat beloofde, dat had de oude man /…/ nooit ofte nimmer zelfs maar in de verste verte kunnen vermoeden.’
Door de verschillende perspectieven beseffen we aan het einde van het verhaal wat er met de jongen is gebeurd. De vraag blijft wat de cijfers in het lied van de vogel betekenen. Zijn de cijfers nummers op de treinen naar de vernietigingskampen of de nummers van de gevangen? Het boek geeft geen uitsluitsel. De lezer blijft achter met de vraag of er wel een laatste oplossing is. In de woorden van de oude man: ‘Worden alle problemen opgelost of vertegenwoordigen de onoplosbare problemen, de doodlopende sporen, de onopgeloste zaken de ware aard van het bestaan?’
Michael Chabon heeft een prachtig en indringend boek geschreven.
De laatste oplossing verschijnt voor het eerst als The Final Solution: A Story of Detection (‘in a slightly different form’) in The Paris Review #166, Zomer 2003. Onder de titel staat o.a. dat Michael Chabon door Sir Arthur Conan Doyle aan dit boek is begonnen. In een interview, te vinden op Youtube, vertelt Michael Chabon dat hij zich heeft laten inspireren door het laatste verhaal over Sherlock Holmes, The Final Problem.
Inge Meijer is een pseudoniem. Zij schrijft over boeken en over de ontdekkingen die zij doet in de marges van de literatuur.
