Literair Nederland

  • De moeizame weg naar Cliffrock Castle

    De moeizame weg naar Cliffrock Castle

    De weg naar Cliffrock Castle: een vlucht naar de Schotse Hooglanden is het verhaal van schrijfster Josephine Rombouts, haar echtgenoot Tjibbe en haar zonen Raaf en Wolf. Het is het verhaal dat voorafgaat aan Rombouts twee eerdere boeken over Cliffrock Castle en vertelt hoe de Nederlandse in een Schots kasteel als huishoudster terechtkwam. 

    Het blijkt een moeizame weg te zijn geweest die voornamelijk een vlucht uit eigen land was. Raaf en Wolf komen namelijk maar moeilijk mee op school. Er wordt geëist dat de jongens gediagnosticeerd worden, maar wanneer dit uitblijft verandert de situatie van kwaad tot erger totdat zelfs een leerplichtambtenaar en een rechter om de hoek komen kijken. Er hangt het gezin een voorwaardelijke celstraf boven het hoofd omdat Josephine haar zoons noodgedwongen thuisonderwijs geeft terwijl dit in Nederland verboden is. Ten einde raad verlaat zij, samen met haar zoons, het land. Ze belandt in een eco-woongemeenschap in Schotland waar ze in een ijskoude bouwkeet op haar man wacht, totdat hun leven in Schotland kan beginnen.

    Aanloop naar Schots Downton Abbey verhaal

    Voor de liefhebbers van de eerder verschenen boeken Cliffrock Castle: werken op een kasteel in Schotland en Terug naar Cliffrock Castle: belevenissen op een Schots kasteel zal deze nieuwe toevoeging in het Schotse relaas een welkome aanvulling zijn, zoals ook bij de tv-serie Downton Abbey het geval was. Tenslotte wordt in dit boek uit de doeken gedaan hoe zwaar de weg naar Cliffrock Castle precies geweest is en komen de bekende personages, Rombouts en haar gezin, weer terug. Wellicht dat hierin ook de meerwaarde van De weg naar Cliffrock Castle ligt: het boek is een opstapje naar zijn voorgangers maar kan er ook los van gezien worden. Van het daadwerkelijke Cliffrock Castle krijgt de lezer maar weinig mee. De naam van het kasteel lijkt puur voor de continuïteit in de boekenreeks in de titel geplaatst. 

    In deze weg ernaartoe beschrijft Rombouts in flashbacks de gebeurtenissen in Nederland, beginnend in 2005, rondom het school- en leertraject van haar zoons, en het leven in Schotland in 2013. Op het einde treffen de twee verhaallijnen elkaar en maken de cirkel rond. In de flashbacks beschrijft Rombouts de onmacht die een ouder voelt wanneer zijn kind buiten het gevestigde systeem valt (of geduwd wordt). 

    De gebeurtenissen in Schotland blijven aan de oppervlakte: in de eco-leefgemeenschap, die wordt gerund door de Nederlandse Marian, hangt een vreemde sfeer. Rombouts suggereert  dat er in deze leefgemeenschap iets niet in de haak is maar wijdt hier niet over uit. Dat komt wellicht doordat het personage Rombouts samen met haar zoons zo veel mogelijk teruggetrokken leeft in de bouwkeet, in afwachting van de komst van Tjibbe, die op dat moment in Nederland de laatste zaken in orde maakt. 

    Nederlands schoolsysteem

    Door deze teruggetrokken manier van leven en de onzekerheid die Rombouts voelt over de situatie in de leefgemeenschap, focust het grootste deel van het verhaal vooral op Raaf en Wolf en hoe de twee jongens met elkaar spelen en opgroeien. Opmerkelijk is dat deze, buiten het Nederlandse schoolsysteem, overkomen als twee heel normale, nieuwsgierige en gezonde jongens, wat precies het punt is dat Rombouts lijkt  te willen aanstippen. Met de terugblikken laat zij heel goed zien hoe het Nederlandse schoolsysteem een kind kan vormen. Zeker wanneer het hierin buiten de boot lijkt te vallen en er aangestuurd wordt op een diagnosticering. Het gedrag van leraren, schoolbestuur en leerplichtambtenaar zorgen er uiteindelijk voor dat zoon Raaf langzaam maar zeker het label wordt dat hem is opgeplakt. Deze schrijnende momenten weet de auteur te vangen in enkele treffende zinnen als: ‘Na een maand in groep 3 wilde Raaf niet meer lezen of schrijven. Op school niet en thuis niet. “Ik kan het niet,” zei hij.’

    Metaforen

    Rombouts’ schrijfstijl  is er een waar je van moet houden. Het verhaal staat namelijk bol van de (vaak onnodige) metaforen en bijvoeglijke naamwoorden. Wie hier eenmaal op geattendeerd is, kan dit niet meer over het hoofd zien. Een paar voorbeelden hiervan zijn ‘genieten met een stille huiver’, ‘steeds voorovervallend in nog meer donker’ terwijl ze een autorit in de avonduren beschrijft, ‘een spoor van stil wenkende lichtjes’, ‘genadeloze koude wind’ en ‘fragiele ijskastelen’. Deze metaforen en bijvoeglijk naamwoorden zorgen ervoor dat zinnen al snel overkomen als overmatig versierd waardoor voor de lezer die de essentie van het verhaal soms verloren gaat.

    Daarnaast legt Rombouts haar eigen relaas vaak langs de lat van Lewis Carroll, schrijver van het bekende Alice in Wonderland. Deze vergelijkingen moeten waarschijnlijk het ongeloof en de bizarre aard van de situatie ondersteunen, maar ze snijden niet altijd hout en voelen vaak geforceerd aan. Zo vergelijkt Rombouts zichzelf met de Cheshire Cat in de volgende passage: ‘Waarom is onduidelijk, waarom Marian er niets over zegt, is nog onduidelijker. Net als de Cheshire Cat blijf ik het liefst vanaf veilige afstand de kat uit de boom kijken.’

    Losse eindjes

    Dat de Cheshire Cat uit Alice in Wonderland daadwerkelijk een kat ín een boom is, wil niet zeggen dat het een passief personage is, zoals Rombouts hier suggereert. Verdere Alice in Wonderland verwijzingen komen te pas en te onpas in het verhaal naar voren zoals ‘door de spiegel stappen’ wanneer ze aankomen bij de kleine cottage waar ze uiteindelijk zullen gaan wonen en de vergelijking met de rechter en de hartenkoningin. Wanneer Rombouts de Alice in Wonderland verwijzingen puur tot het beschrijven van haar Schotse avontuur had beperkt, dan waren de verlossing en het droombeeld dat deze vlucht vormt sterker naar voren gekomen.

    Het grootste hekelpunt van De weg naar Cliffrock Castle blijken echter de losse eindjes rondom enkele personages die geïntroduceerd worden maar verder niet meer terugkomen. Het verhaal dat Rombouts vertelt voelt op veel momenten aan als een relaas dat iemand die je jaren niet gezien hebt je vertelt als je die tegenkomt in de supermarkt. Het is een opsomming van gebeurtenissen waarbij het lijkt alsof de auteur ten tijde hiervan aantekeningen heeft gemaakt om ze later in dit boek te verwerken. Omdat deze aangelegenheden haar waarschijnlijk nog helder voor de geest staan vergeet ze geregeld om bepaalde beweegredenen uit te leggen. Ze is vergeten van zichzelf een personage te maken en haar ervaringen om te vormen naar herinneringen die geschikt zijn voor een boek. Als verteller blijft ze aan de rand van het verhaal staan, waardoor de gebeurtenissen als een lijstje worden opgesomd en personages zoals Marian een onbevredigd gevoel bij de lezer achterlaten.

    De weg naar Cliffrock Castle voelt door de opsomming van gebeurtenissen en het oppervlakkig beschrijven van personages onvolledig aan. Hoewel het verhaal van de schrijfster en haar gezin menig kijker zou aangrijpen wanneer dit bij een talkshow aan tafel verteld zou worden, blijft het op papier zonder diepgang en lijkt het de transformatie van een herinnering naar verhaal niet volledig te hebben doorstaan.

     

     

    Anky Mulders

    , , ,

  • Moord als voltooiing van de mens

    Moord als voltooiing van de mens

    Huub Beurskens debuteerde in 1975 met Blindkap. In de daaropvolgende jaren was hij onder andere redacteur voor De Gids en schreef hij een indrukwekkende hoeveelheid poëziebundels en romans. De Straffeloze is de meest recente toevoeging aan zijn oeuvre.
    In deze roman zien we hoe hoofdpersoon H een moord beraamt. Die plant hij zeer zorgvuldig en hij denkt uitgebreid na over het beste moordwapen, de beste moordlocatie en het beste (wat wil zeggen meest willekeurige) slachtoffer. H wikt en weegt hierover en lijkt om de dag van mening te veranderen. Al zijn overwegingen beschrijft hij minutieus aan de lezer, zodat deze het denkproces van H op de voet kan volgen. Beurskens laat H filosofische gedachtegangen, vaak met sterk religieuze invloeden, afwisselen met praktische dagdromen. Bijvoorbeeld over het voordeel dat H heeft wanneer hij mensen zou neersteken op een roltrap. Daar zou hij zich dan makkelijk naar boven kunnen werken en vervolgens meteen weer de roltrap naar beneden kunnen afrennen om te ontsnappen.

    De auteur schrijft scènisch en versterkt dit effect door gebruik te maken van veel witregels en soms zelfs bijna lege pagina’s. In elke zorgvuldig uitgeschreven scène geeft hij H’s interne proces weer, maar beschrijft hij ook diens fysieke omgeving en handelen. De 119 pagina’s tellende roman nodigt ondanks de korte alinea’s en het vele wit, niet uit tot haastig lezen. H’s overpeinzingen over waaruit menselijkheid bestaat zijn allerminst lichtzinnig en Beurskens bouwt zijn zinnen zo zorgvuldig op dat je ze bij een eerste leesbeurt al meteen opnieuw wilt lezen. 

    Schuld en onschuld

    Het bekennen van schuld en het al dan niet (on)schuldig bevonden worden, is het grote thema in De Straffeloze. Ook het erkennen van schuld is voor H essentieel om als mens te slagen. Hij haalt de overeenkomst met de biecht in de katholieke kerk aan wanneer een herinnering bovenkomt. In zijn kinderjaren werd H tijdens een biecht uitgelachen door een pastoor, waardoor de schuld die hij ervoer niet erkend werd. H herinnert zich: ‘Hij had zich van zijn schuld laten beroven door zich er vrijwillig mee over te leveren en zich er lachwekkend mee te laten verklaren.’ Tijdens een bezoek aan een kerk raakt H wederom in het biechthokje verzeild. Daar probeert hij een schuld uit zijn jeugd op te biechten, waarbij hij een jeugdliefde heeft laten staan omdat hij de herinnering aan haar niet wilde bezoedelen met jeugdige vrijerij. De pastoor blijkt echter vooral in deze vrijerij geïnteresseerd en H wordt woedend. ‘Dat hij de engel die zaterdagavond vergeefs beneden aan de brug had laten staan wachten, er zich de maandag erna zelfs niet met een leugen voor had durven gaan excuseren […] dát was toch de schanddaad die om erkenning vroeg!’
    Het mogelijk verliezen van de schuld die volgens H iedereen in zich draagt, is in eerste instantie zijn beweegreden om de moord te plegen. Maar op momenten van (bijna) erkende schuld komt de onschuld om de hoek kijken: in de vorm van een jong meisje, een jeugdliefde en een hardloopster, door H beschreven als ‘kind’ maar ook als ‘engel’.  

    Lolita als bijbel

    Wie Lolita van Nabokov gelezen heeft, zal na enkele pagina’s van De Straffeloze bepaalde overeenkomsten herkennen. In beide romans wordt een daad besproken die in de maatschappij wordt afgekeurd. In Lolita is dat de relatie van een volwassen man met een kind en in De Straffeloze het plannen van een moord. De romans komen overeen in het taalgebruik en de zinsopbouw die ouderwets aandoen, ondanks dat H in het recente verleden handelt. Hij ziet bijvoorbeeld op televisie hoe de Notre Dame in brand staat. 

    Het wikken en wegen van H over de beste aanpak om de moord te plegen, doet denken aan Humbert Humbert uit Lolita, die op vergelijkbare wijze nadenkt over de stappen die hij moet zetten om zijn wens in vervulling te kunnen laten gaan. De personages houden een vergelijkbaar betoog, in Humberts geval om zich onschuldig te pleiten en in dat van H om de lezer juist van zijn schuld te overtuigen. Overigens ziet H zelf ook de overeenkomsten tussen hemzelf en Humbert Humbert. Sterker nog: hij heeft Lolita regelmatig gelezen en vindt het een ‘briljant boek’. Het krijgt van hem dezelfde status als de Bijbel, waarbij hij de roman gebruikt als handboek voor het plannen van zijn moord en de Bijbel als de verantwoording ervan. Immers, door het verboden eten van de appel in het Bijbelse paradijs door Eva en Adam en bijgevolg de zondeval, is de mens met de erfzonde geboren. Daarom moet de mens volgens H gestraft worden, om zijn mens-zijn te kunnen voltooien. Beurskens schrijft de cirkel van geloof, moord en Lolita rond, door H de roman naast de Bijbel op de keukentafel te laten leggen en hem er vervolgens nonchalant een appel bij te laten eten. 

    De perfecte moord

    Voor de moord in De Straffeloze is het heel belangrijk dat het slachtoffer een willekeurig gekozen persoon is omdat H niet wil dat zijn moordaanslag toegeschreven zou kunnen worden aan gender- ras- of geaardheid-voorkeuren. De moord moet er simpelweg voor zorgen dat H schuldig bevonden wordt. Voor hem zijn het fantaseren over de moord, het uitvoeren ervan en het schuldig bevonden worden essentiële zaken die hem ‘voltooien als mens’. Hij redeneert: ‘Want waar anders heb je verbeelding voor nodig dan voor wat niet is, kan of mag? […] Betekent dit nu dat onze verbeelding, ons voorstellingsvermogen, dat wat ons menselijk maakt, anders dan de dieren, ook het kwaad is dat in ons sluimert of dat het kwaad in ons voorstellingsvermogen sluimert […] Maakt niet straf alleen een daad tot misdaad? […] Kun je je menszijn dan volledig vervullen zonder te worden gestraft?’

    H vindt zichzelf de perfecte persoon om een moord te plegen, al past in potentie iedereen in het plaatje van een moordenaar volgens de opvatting dat ‘in ons allemaal, dus ook in onze slachtoffers, agressie, gewelddadigheid en moordzucht sluimeren.’ Heeft H een punt en is het de schuld die ons als mens valideert? Of is dat misschien toch het accepteren van de onvermijdelijke dood en het verlies van het leven? H stelt zich beide vragen maar betreedt met de laatste een nieuwe cyclus in de zoektocht naar zingeving. Hoe dan ook: De Straffeloze is een prachtige roman die aanzet tot nadenken en herlezen. 

     

     

    Anky Mulders

    , , ,

  • De buitenwereld die binnendringt

    De buitenwereld die binnendringt

    Jenny Offill (1968) brak in 2014 internationaal door met haar roman Verbroken Beloftes. Haar nieuwste boek sluit aan bij het hedendaagse thema: klimaatverandering. In Weersverwachting laat ze zien hoe  naderende rampen’ langzaam ons leven binnendringen en, zonder dat het met veel bombarie gepaard gaat, een dagelijks onderwerp worden.
    In Weersverwachting maken we kennis met Lizzie, een bibliothecaresse die werkt in de universiteitsbibliotheek waar ze eigenlijk zou promoveren. Ze is getrouwd, heeft een kind, een hond en een broer met een verslavingsverleden. Voor die broer zette ze haar academische ambities permanent op pauze. Het overmatig in de gaten houden van haar broer en diens kans op een terugval, bieden haar het perfecte excuus om ook haar eigen leven en huwelijk in de wacht te zetten.

    Eigen leven 

    Naast haar werk in de bibliotheek wordt ze door haar voormalige promotor gevraagd mee te helpen met het ontwikkelen van een podcast rondom klimaatverandering. Lizzie’s taak is om de vele vragen die per e-mail binnen komen te categoriseren. Sommige mensen mailen vanuit geloofsovertuiging, nieuwsgierigen willen weten wat ze te wachten staat en er zijn de zogenaamde ‘preppers’. Deze laatste categorie is al tijden bezig een minutieus plan te maken voor wanneer de ramp toeslaat. Welke plek is het veiligst bij de veranderende temperaturen? Hoe leer je je kind survivalskills aan? Langzaam maar zeker begint ook Lizzie prepgedachten te krijgen. Deze blijven echter altijd op de achtergrond. Want: uiteindelijk krijgen je eigen leven en de directe zorgen die daarbij horen, toch voorrang op het grotere geheel.

    Voor Lizzie zijn deze directe zorgen voornamelijk haar broer Henry, wiens verslavingsachtergrond en recente vaderschap veel aandacht opeisen. Met het in huis nemen van haar onstabiele broer, lijkt ze hem voorrang te geven op haar eigen gezin. “De vorige keer dat Henry verzoop was ik hem meteen achterna gesprongen. Ik stopte met mijn proefschrift en heb het nooit meer afgemaakt.” Daarbij blijkt hij een slechte huisgenoot. ‘Henry drinkt alle melk op. Henry raakt de afstandsbediening kwijt. Henry schreeuwt tegen Eli omdat hij zo vroeg de woonkamer binnenkomt.’ Net als ze dat bij zichzelf doet, besluit Lizzie Henry voornamelijk te helpen door hem met anderen te vergelijken en hem op die manier ervan te overtuigen dat hij een goed mens is. ’”Je moet me helpen Lizzie”, zegt mijn broer. […] “Ik help je al.” Ik zet hem op de bank, zet My Strange Addiction aan. […] Ik eet in elk geval geen talkpoeder, troost ik mezelf.’

    Weersverwachtingen is een snel en gemakkelijk te lezen roman. De alinea’s met veel witregels, korte zinnen en overpeinzingen creëren een versnellend effect. Is het omdat Offill op deze manier het steeds sneller naderende onheil van klimaatverandering wil illustreren? Of omdat ze wil laten zien hoe het nieuws ons dagelijks leven bijna onmerkbaar binnensluipt? De vele losse alinea’s komen fragmentarisch over, bijna als ware het dagboeknotities. Offill vindt het niet nodig om situaties of personen te introduceren. Lizzie spreekt simpelweg over ‘de vrouw met de megafoon’ en over ‘Sylvia’. 

    Gekunsteld literair

    De toon, overpeinzingen en vergelijkingen doen soms geforceerd aan, zoals de beschrijving van producten in de supermarkt die ‘proberen hun ware aard te verkondigen’ maar hun ‘glans verliezen onder de afgrijselijke muziek’. Het zal bedoeld zijn als een metafoor voor het drugsgebruik van Lizzie’s broer en hoe deze drugs om aandacht blijven schreeuwen, gelijk aan de schreeuwerige reclame voor supermarktproducten. Maar om dit als ‘ware aard verkondigen’ te beschrijven in een reclamesetting doet ronduit gekunsteld aan.  

    Dat wil overigens niet zeggen dat er geen mooie beschouwingen in Weersverwachting te vinden zijn. De alledaagse dingen die mensen doen, weet Offill goed weer te geven. Zoals de oude man in Lizzie’s bibliotheek die constant zijn wachtwoorden vergeet. Of de onderliggende kritiek op de Verenigde Staten die ze sierlijk weet te verpakken in deze passage: ‘Zo was het ook na de aanslagen van 11 september. Er hing zo’n gegons in de lucht. Overal praatte iedereen over hetzelfde […] Ik had met een vriend in een cafeetje afgesproken voor koffie. Zijn familie was een week voor de afzetting van de sjah uit Iran gevlucht. Hij wilde het niet over het gegons hebben. Toch bleef ik aandringen. Jouw volk is eindelijk in de geschiedenis beland, zei hij. De rest van ons is daar al.’ 

    Geforceerde urgentie

    Een ander gegeven dat voor de hand ligt is de spiegel die Offill ons met Weersverwachting lijkt te willen voorhouden. Lizzie is iemand uit de gegoede middenstand. Een vrouw die zich bewust is van het multiculturele gehalte van haar buurt, maar die ook haar best doet om haar zoontje bij de speciale ‘Eagles’ te krijgen: een vertakking van de school voor kinderen met bovengemiddelde potentie. Ze doet erg haar best om voor de buitenwereld een goed mens te lijken. Haalt boodschappen bij de eco-winkel, maakt taxiritjes bij taxichauffeur wiens bedrijf kopje onder dreigt te gaan en gaat naar meditatieles. Maar in de zomer komt haar ware aard boven: ‘Ik loop de woonkamer in en zet de airco op z’n hoogst. Ben vindt het verspilling om hem zo hoog te zetten. Stel dat we het netwerk overbelasten. Maar ik heb het heet en dat is belangrijker.’ Haar zoontje vat het al vroeg in het boek  samen door te vragen: ‘Weet je zeker dat je mijn moeder bent? Soms lijk je daar gewoon geen goed genoeg mens voor.’

    In de tijdspanne dat we Lizzie volgen, laat Offill zien hoe grote veranderingen en groot nieuws in de wereld, zoals klimaatverandering, de verkiezing van Trump, de #MeToo beweging, langzaam maar zeker het dagelijks leven van mensen binnendringen. Ze bespreken deze veranderingen tijdens het eten aan de keukentafel. Googelen naar manieren om zich voor te bereiden en veilig te houden. Offill schrijft: ‘Vrouwen van vruchtbare leeftijd worden aangespoord om een spiraaltje te laten plaatsen’ en Lizzie’s man vraagt zich af of ze een geweer moeten aanschaffen waarop Lizzie redeneert: ‘Maar dit is Amerika. Als je minder dan drie mensen doodschiet haal je het nieuws niet eens. Ik bedoel, dat is toch wel het laatste recht dat ze zullen afnemen?’ Hiermee refereert Offill waarschijnlijk aan het gangbare wapenbezit in Amerika en de vele openbare schietpartijen en ‘school shootings’ die plaatsvinden. Offill snijdt dit onderwerp echter zo terloops en kort aan, dat niet helder wordt wat Lizzie’s standpunt in deze discussie is. Het woord ‘recht’ zou kunnen wijzen op een voorstanderspositie. 

    In essentie vooral haar eigen problemen

    Door het grote met het triviale te vermengen, en daarbij het triviale meer gewicht mee te geven dan de ‘echt grote problemen’ ontneemt Offill zichzelf de kans om een sterke stem toe te voegen aan de maatschappelijke thema’s. Het resultaat is een ietwat zeurderig personage dat zich vooral voor de buitenwereld goed voordoet maar in essentie vooral om haar eigen problemen geeft. Daar maakt natuurlijk niet alleen Lizzie zich schuldig aan, wat wordt geïllustreerd wanneer zij verlekkerd naar Extreme Couponing programma’s kijkt en beschrijft: ‘De presentator vertelde dat ze haar huis onlangs had verbouwd om de bulkaankopen te kunnen opslaan en nu met haar gezin in het half afgebouwde souterrain woonde.’ Zo laat Offill zien dat de mensheid alsmaar meer en meer wil. Ook als dit betekent dat mensen hun eigen huis (of de aarde) daarvoor openbreken en in het puin moeten wonen.

     

    Anky Mulders

    , , , ,

  • Opkomst en ondergang van een droomland

    Opkomst en ondergang van een droomland

    Als Maxim Leo’s grootvader met een beroerte wordt opgenomen in het ziekenhuis, en zijn spraakvermogen verliest, besluit Maxim Leo dat het tijd wordt om met zijn familie te gaan praten. Rode liefde gaat over zijn familie die hij twintig jaar na de val van de muur interviewde. Hierdoor kan hij eindelijk duiding geven aan de ruzies in zijn jeugd tussen zijn vader Werner en zijn communistische grootvader Gerhard. Iedereen in Leo’s familie is op een of andere manier beïnvloed door de opbouw én val van de DDR: een staat die voor de jongere generatie gedoemd was te mislukken en voor de stichters ervan het beloofde land had moeten zijn.

    Maxim Leo (1970) debuteerde in 2005 als co-auteur van Single-family: zwei Männer- zwei Welten waarin hij anekdotes uit het dagelijks leven beschrijft. Zijn vader Wolf Leo maakte de illustraties voor dit boek. 

    In zijn roman Rode Liefde beschrijft hij de nog steeds sluimerende aanwezigheid van de DDR in zijn familie als ‘een geest die geen rust vindt’. Leo is, net als zijn grootvader en moeder waren, journalist bij de Berliner Zeitung, als hij besluit om zijn familiegeschiedenis te onderzoeken. De afstand die tussen Maxim en zijn familie ontstaat door het doen van dit onderzoek, blijkt nodig om eindelijk open te kunnen spreken over de herinneringen aan het Oost-Duitse land. Een land dat haar volk na de Tweede Wereldoorlog had moeten beschermen maar het in plaats daarvan opsloot en met ijzeren hand onderdrukte.

    Twijfel aan het verleden

    Maxim Leo is in deze (auto)biografische roman de verteller en gidst de lezer door het verleden van zijn beide grootvaders, Gerhard en Werner, zijn ouders Anne en Wolf, en uiteindelijk zijn eigen verleden. Door de continue aanwezigheid van Leo in het verhaal, wordt het verleden in een hedendaags en verklarend perspectief geplaatst. Leo durft nu kritisch te kijken naar het land waar hij opgroeide en de keuzes die zijn ouders, grootouders gemaakt hebben om dit land in stand te houden. Dit wordt goed geïllustreerd door de geschiedenis van Maxim Leo’s grootvader Gerhard, een man van Joodse afkomst die aan de wieg van de DDR stond en zijn geloof hierin nooit heeft laten wankelen. 

    Dit geeft inzicht in de gedachtegang van de voorstanders van de DDR. Gehard vocht tegen de nazi’s in de Tweede Wereldoorlog, sloot zich aan bij het Franse verzet, werd gemarteld door de nazi’s en uiteindelijk bevrijd door de partizanen. Dat hij als een van de eersten vóór een land was waarin iedereen gelijk was, fascisten buiten werden gehouden door een fysieke muur en velen dezelfde oorlogsgruwelen als hij hadden meegemaakt, lijkt vanuit dit perspectief heel aannemelijk. 

    Wonen in het verkeerde land

    Leo laat met dit boek zien hoe het verleden, de keuzes voor de toekomst beïnvloeden. Hier en daar legt hij het er iets te dik bovenop, door bijvoorbeeld bij het beschrijven van Gerhards bevrijding tot drie keer toe op één pagina te benoemen welke loyaliteit bij Gerhard is ontstaan nadat hij bevrijd is door de Franse partizanen die geleid werden door de communistische partij. Dat Gerhards dochter, Anne (Leo’s moeder) op dezelfde manier denkt en het Westen vreest, wordt door Leo verklaard met, ‘Lang voordat ze kan begrijpen wat er om haar heen gebeurt, is de Koude Oorlog haar kinderwereld binnengeslopen en heeft haar tot zijn kameraad gemaakt.’

    Met dit soort beschouwingen verklaart Leo continu de keuzes die zijn familie gemaakt heeft. Hoewel Anne, zijn moeder, op een gegeven moment besluit niet langer meer mee te werken aan de Oost-Duitse propaganda die verspreid wordt in de Berliner Zeitung, blijft haar geloof in het communisme overeind. Leo schrijft: ‘Met elk boek dat ze leest groeit haar overtuiging dat de DDR het socialisme eigenlijk belemmert, dat ze het verraadt en perverteert. Voor Anne is dat tegelijkertijd een opluchting en een belasting, omdat ze nu weliswaar weet dat ze in de juiste zaak gelooft, maar helaas in het verkeerde land woont.’

    Het levensverhaal van grootvader Gerhard en zijn moeder Anne wordt in de roman het breedst uitgemeten. Wellicht dat Leo besluit hier dieper op in te gaan om ook de West-Duitsers inzicht te geven in de keuzes van zijn vroegere landgenoten. Immers, beschrijft hij later in het boek dat wanneer hij zijn West-Duitse paspoort gaat halen, hij zich schaamt voor het medelijden dat de West-Duitsers tonen nadat de muur eenmaal gevallen is. ‘Ik had het gevoel dat ik een bosjesman was die door witte mensen in hun wereld verwelkomd werd.’

    Het groter geheel

    De kracht van Rode Liefde ligt in de verschillende perspectieven die Maxim Leo aanhaalt in de reconstructie van zijn familieverleden en de afstand die hij bewaart tijdens het schrijven. In het beschrijven van grootvader Werners verleden staan overigens twee slordigheden waarbij de naam Gerhard genoemd wordt in plaats van Werner. De oplettende lezer zal ongetwijfeld begrijpen dat hier Werner bedoeld wordt. 

    Maxim Leo maakt met zijn boek het ontstaan van de DDR, door het Westen gezien als een schending van de mensenrechten, inzichtelijker. De herinneringen van zijn grootvader Gerhard en zijn moeder Anne verklaren hun communistische overtuigingen. Daarnaast is het verzet tegen de opgelegde grenzen een voortdurend thema. In Maxim Leo’s jeugd speelt dit al een belangrijke rol wanneer met vriendjes het spelletje ‘naar het Westen’ gespeeld wordt, waarbij twee kinderen de grenswachters zijn en de ander de vluchteling.

    Al deze verschillende elementen en visies worden door Leo’s eigen reflecties bij elkaar gebracht en geduid. Het geeft de lezer een totaalbeeld van de invloed van de DDR als land op microniveau. De anekdotes en herinneringen die Leo aanhaalt, brengen de DDR weer even tot leven. De invloed die dit land op haar bewoners had, wordt misschien nog het beste weergegeven in Leo’s beschrijving van zijn eigen gevoelens na het vallen van de muur.
    ‘Ik hoef me geen air meer aan te meten, hoef me nergens aan te committeren en hoef geen standpunt te hebben. Politiek kan een gespreksonderwerp zijn wanneer je verder niets anders te binnen schiet. Niet de maatschappij, maar ikzelf ben het onderwerp van mijn leven.’

     

    Ingrid Van der Graaf

    , , , ,

  • Ingesneeuwd en Jane Austens ‘Persuasion’ lezen

    Ingrid Van der Graaf

    ,
    ,