De Zuid-Afrikaanse schrijfster Antjie Krog (1952) verwierf naam en faam als dichteres, maar was ook journaliste en bundelde een aantal essays en reportages in drie non-fictieboeken (in het Nederlands vertaald als De kleur van je hart, Een andere tongval en Niets liever dan zwart). Uit die boeken maakte ze een persoonlijke keuze die werd gebundeld in Hoe alles hier verandert. Het gaat om stukken die meestal dateren uit een van de woeligste, maar ook boeiendste periodes in de geschiedenis van Zuid-Afrika: de moeizame, geleidelijke overgang van het apartheidsregime naar democratie na de vrijlating van Nelson Mandela in 1990 en de eerste vrije verkiezingen in 1994.
Daarbij put Antjie Krog uitvoerig uit haar eigen ervaringen en relatie met haar familie van blanke Afrikaanstalige Boeren uit Kroonstad. Zo haalt ze in Na de bevrijding herinneringen op aan een zenuwslopende nacht waarin haar broers Hendrik en Andries gewapend achter een stel zwarte veedieven aan gaan, of schrijft ze over een kerstfeest op de boerderij dat met strikte veiligheidsmaatregelen gepaard gaat. Het is immers oppassen geblazen voor plaasmoorde, aanvallen op boerderijen met dodelijke afloop. Bovendien wordt de familie geteisterd door diefstal en neemt de druk om te verkopen steeds toe doordat de boerderij amper nog rendabel blijkt te zijn.
Toch benadert Krog de gespannen rassenverhoudingen altijd genuanceerd: de waarheid is nooit zwart-wit. Krog, die als jongedame nog protestgedichten tegen de apartheid schreef, probeert het samenlevingsprobleem empathisch te benaderen door in gesprek te gaan met zwarte Zuid-Afrikanen en begrip te tonen voor hun grieven. ‘De blanken laten zich niet uitroeien, het overleven zit ze in het bloed. Maar wij, als wij niet voor elkaar opkomen, dan worden we weggevaagd,’ tekent ze op uit de mond van een zwarte schrijver. En ze is hoopvol, ziet ook voorzichtige redenen tot optimisme, zoals wanneer zwarte en blanke scholieren samen meedoen aan een atletiekwedstrijd: ‘De zwarten zijn blij omdat een zwart kind de blanke kinderen verslaat. De blanken zijn blij omdat het winnende zwarte kind op een witte school zit en door hen is getraind.’ Er is eigenlijk geen andere keuze, het besef groeit dat iedereen elkaar ‘een toekomst moet gunnen’, en dat de spanningen in het land niet alleen met ras, maar zeker ook met klasse te maken heeft. Zo klinkt er kritiek op de nieuwe zwarte elite die ‘de armen al het vuile werk laten doen en vervolgens voor de wolven gooien’.
Bovenal valt op hoezeer Krog verknocht is aan haar geboortegrond:
‘Hoe dichter bij Kroonstad, hoe meer mijn ogen op hun plaats vallen. Ik ben er langzaam achter gekomen dat er grond is die zich hecht in je ziel. Mijn voorouders behoorden tot de eerste zes Boere-families die zich langs de Valschrivier vestigden, lang voor de Grote Trek.’
Krogs complexe identiteit is minstens zo afhankelijk van haar geboortegrond, waar ze zich tegelijkertijd thuis en ontheemd voelt, als van haar afstamming, zoals blijkt wanneer ze in Berlijn of Londen met cultuurverschillen wordt geconfronteerd.
Ondanks de vrij nuchtere, journalistieke toon van dit boek, komt de dichter in Antjie Krog af en toe naar boven. Verrassend genoeg beweert die zelfs dat ‘alles wat in taal getransformeerd wordt al fictie is’, wat eigenlijk betekent dat de in de journalistiek zo hoog gewaardeerde objectiviteit voor Krog een mythe is. Dat lijkt op het eerste gezicht tegenstrijdig, maar in feite getuigt zo’n inzicht van het besef dat in een uiterst complex land als Zuid-Afrika niemand de waarheid in pacht heeft en iedereen bereid moet zijn om naar de ander te luisteren. De ruimdenkende ingesteldheid van Antjie Krog, die zich nooit op een apodictische uitspraak laat betrappen, maakt deze bundel zo boeiend.
