Karl Ove Knausgård lezen is ondergedompeld worden in andermans leven. Niet als een voyeur, maar als een mens die herkenbare situaties, gedachten, relaties en ideeën meebeleeft. Aan die herkenbaarheid is behoefte; Knausgård heeft niet voor niets een wereldpubliek veroverd met het zesdelige autobiografische Mijn strijd waarin hij over zichzelf schrijft en over alles en iedereen in zijn leven. Ook in de seizoensboeken en zijn non-fictie horen en herkennen we zijn stem. Altijd zijn er de onovertroffen invoelbaar beschreven dagelijks handelingen als een jas aantrekken, een grammofoonplaat opzetten, uien snijden, in de pan met soep roeren, koffie zetten, in de auto stappen, een richtingaanwijzer aanzetten, de trap oplopen, naar buiten kijken, sleutels pakken en talloze andere alledaagse verrichtingen. Je ziet wat hij doet, spiegelt zijn bewegingen, hoort de dialogen. Daarnaast zijn er de gedachten, de ontwikkelingen en voortgang in het leven van de ik. Wat de lezer gewaarwordt is het mysterie dat leven heet, het geworstel dat het is.
In De wolven van de eeuwigheid ontmoeten we in de eerste helft van het boek ik-personage Syvert, die net uit militaire dienst ontslagen is en weer bij zijn moeder en zeven jaar jongere broertje Joar intrekt. Hij weet niet wat hij zal gaan doen, studeren misschien, maar wat dan? Hij neemt een baantje bij een begrafenisonderneming om financieel bij te dragen in het huishouden, traint weer bij zijn voetbalclub, hangt wat rond, zoekt oude vrienden op. Bij het opruimen van de garage vindt hij brieven van zijn al jaren geleden gestorven vader. In het Russisch. Hij laat ze vertalen en ontdekt dat zijn vader in de Sovjet-Unie een geliefde had.
Tweede natuur
Daarna volgen op zichzelf staande hoofdstukken met andere ik-personages, zoals vrachtwagenchauffeur Jevgeni en biologe Alevtina die na Syvert het tweede hoofdpersonage is. In allen herken je de blik en de manier van denken van de schrijver. Hij kan er zijn veelzijdige interesses in onderbrengen, want Knausgård zou Knausgård niet zijn als hij door het rustig voortkabbelende verhaal niet allerlei essayistische overpeinzingen zou weven, of niet af en toe een blik op de eeuwigheid zou werpen, zoals wanneer hij Syvert op weg naar de winkel laat denken: ‘Nu ik over de asfaltweg liep, leek het alsof de flitsende, dreunende ruimte, waar de opgewonden gezichten werden opgelicht en weer donker werden, zoals bij onweer, opging in iets oneindig veel groters en rustigers.’
Denken en schrijven over zaken die hem intrigeren, zoals de plaats van de mens in de kosmos, lijkt Knausgårds tweede natuur. Behalve een begenadigd schrijver is hij een gedegen denker. In Vrouw, het laatste deel van Mijn strijd, schrijft hij meer dan honderd pagina’s over Hitler en Mein Kampf en in De wolven van de eeuwigheid praat en denkt Alevtina pagina’s lang over evolutie en mycorhizza (de symbiose van planten en schimmels via de wortels), over celdeling en dna.
‘De dood is iets’
Dan personage Vasilisa, een vriendin van Alevtina. Zij schrijft een boek over F.N. Fjodorov, geboren in 1828. ‘Hij heeft een plan bedacht voor een gemeenschappelijke taak waarbij de hele mensheid betrokken zal zijn, en die de lichamelijke opstanding van alle mensen tot doel heeft.’ Als ze nadenkt over haar jong overleden broertje schrijft ze: ‘De dood is iets.’ Ze bezoekt een bedrijf waar dode lichamen, of alleen hoofden, drijven in tanks gevuld met vloeibaar gas van min tweehonderdvijftig graden. De bedoeling is ze ooit, later, weer tot leven te wekken, hersenen misschien te uploaden in een computer. Vrachtwagenchauffeur Jevgeni levert in dit bedrijf tanks af, bij het weggaan hoort hij een ‘onheilspellend gebonk’ uit een schuur komen. Het bedrijf Krio Rus, de naam die genoemd wordt, bestaat echt. Over het Amerikaanse equivalent schreef Jeanette Winterson in de roman Frankusstein.
De dood is een onontkoombaar thema bij Knausgård. Morgenster bevat een lang essay over de dood, Wolven begint al meteen met een paar pagina’s over Helge, een jeugdige ik die een auto in het water ziet liggen en er tegen niemand iets over zegt. De suggestie ontstaat, later, dat het Syverts vader is die in die auto om het leven is gekomen en misschien gered had kunnen worden. Deze Helge komt niet terug, of het moet de Helge zijn die in Syverts latere begrafenisonderneming werkt. Maar dan zijn we tientallen jaren verder. Syvert lijkt een stoïcijns personage, totdat uit de gesprekken met Alevtina blijkt hoe hij zijn gevoel uit de weg gaat, zich verbergt achter meegaandheid en aardig zijn. Hij durft haar niet te vertellen dat hij een begrafenisonderneming runt, bang als hij is dat zij dat werk onaangenaam vindt en hij erdoor in haar achting daalt.
Bijbel
De dood is niet het enige terugkerende element bij Knausgård. Grote, zwarte vogels vliegen wederom rond en de hellichte grote ster uit Morgenster is ook in Wolven aanwezig. De Bijbel, inspiratiebron voor Knausgårds eerste, weinig succesvolle roman Engelen vallen langzaam, neemt ook nu een vooraanstaande plaats in. In Wolven en Morgenster wordt eruit geciteerd en over nagedacht. De Bijbel is niet alleen een christelijk cultuurverschijnsel, hij vertegenwoordigt ook de mystiek en het bovenaardse. Wat weer samenvalt met de ‘nieuwe ster’ die in Wolven Vasilisa angst aanjaagt.
De wirwar van relaties, de noties over leven, dood, oneindigheid, mensheid, eeuwigheid en de cliffhangers na ieder hoofdstuk, dit alles maakt het boek mateloos boeiend. De wolven van de eeuwigheid is na De morgenster het tweede deel van een drieluik. Recentelijk verscheen Het derde rijk, het laatste deel. Dat belooft wat.
