Literair Nederland

Kristine Bilkau (1974) beschrijft in haar roman Een liefde, in gedachten de liefdesgeschiedenis van Antonia Weber (‘Toni’) en Edgar Janssen die zich in de jaren zestig afspeelde in Flensburg, een klein kustplaatsje aan de Oostzee.
Het verhaal wordt verteld door de naamloze dochter die na de dood van haar moeder Toni het huis leegruimt. Zij vindt aantekenschriftjes en bundeltjes met oude brieven ‘geordend naar mannen.’ Het lijkt erop dat de moeder het zo voor haar vooraf heeft gesorteerd. Als een detective reconstrueert de dochter het leven van haar moeder.

Voor haar moeder was Edgar de belangrijkste man in haar leven. Het is een ‘liefde die van zo korte duur was geweest en voor mijn moeder toch haar leven lang was gebleven.’ Ze verwoordt het zo: ‘Ik verlangde naar Toni en Edgar, naar hun geluk, naar hun gezamenlijke toekomst, die er eens was geweest. Naar die twee mensen die Toni en Edgar waren geweest. Ik wou dat ik die tijd van hen beiden kon terughalen, ergens vandaan, om hem aan mijn moeder terug te kunnen geven. Als een verloren gewaand sieraad, dat altijd gemist en nooit vergeten was. Hier, dit heb ik voor jou gevonden, het is van jou.’

Heden en verleden
Het boek bevat twee belangrijke verhaallijnen die afwisselend worden gevolgd. Het ‘heden’ van de dochter gaat over het leegruimen van de woning van haar moeder, haar werkzaamheden – ze is bezig met het inrichten van een tentoonstelling over een Finse schilderes – en de verhouding met haar eigen puberdochter Hanna.  Het ‘verleden’ bevat de geschiedenis van Toni en Edgar.

In september 1964 is Toni is 22 jaar. Ze woont bij een hospita. Edgar woont nog bij zijn ouders. Ze dromen van een gezamenlijke toekomst. Edgar kan voor zijn werk naar Hongkong. Hij zal eerst gaan en als hij daar wat heeft opgebouwd Toni een vliegticket sturen. Na een paar jaar stuurt Edgar een telegram vanuit Hongkong: ‘Zeg alsjeblieft woning en werk op – hef huishouden op – prepareer alles voor vertrek in mei – vliegbiljet volgt. Alle liefs je Edgar’. Toni zegt haar baan op, pakt haar spullen in grote zeevrachtkisten en wacht tot het vliegticket komt…
Maar het ticket komt maar niet. Communicatie is in die tijd niet eenvoudig – brieven zijn ruim drie weken onderweg en bellen is omslachtig en duur. Na eindeloos wachten verbreekt ze de verloving en ze kiest voor een eigen leven. Maar Edgar vergeet ze nooit.

De dochter wil uiteindelijk de oude Edgar ontmoeten en hem vertellen dat haar moeder is overleden. En belangrijker, antwoorden krijgen over de ‘blinde vlek’ in de liefdesgeschiedenis tussen hem en haar moeder, antwoorden krijgen op de vragen waarop haar moeder haar nooit antwoord heeft gegeven. Zo probeert ze de keuzes die haar moeder maakte in haar leven te duiden.

Voor haar moeder beschrijft ze – in gedachten – de ontmoeting: ‘Toen begon hij over jou te vertellen. Zijn herinneringen kwamen overeen met de jouwe. Hij had het over jouw kleine kamertje in onderhuur, de muziek die hij met je geluisterd had, en ook over de hospita, van wie hij de naam niet meer wist.’

Helene Schjerfbeck
De dochter is bezig met het inrichten van een tentoonstelling over de Finse schilderes Helene Schjerfbeck. Zij schilderde o.a. moeders en kinderen. Bij het aanschouwen van haar schilderijen denkt de dochter aan haar eigen dochter (schilderij De genezende) en aan haar moeder (Zelfportret met zilveren achtergrond). Schjerfbecks portretten uit de laatste jaren verbeelden de laatste fase van het oud worden, eenzaamheid en dood. Zo stelt de dochter zich voor wat haar moeder in haar laatste eenzame levensjaren gevoeld moet hebben.

Bij een van de schilderijen hangt het citaat ‘Eenzaamheid en schilderen – daarin wil ik wel geloven.’ Een tweede citaat: ‘Ik zou aan het raam aan mijn straat willen zitten en geloven dat eenieder die langsloopt een leven heeft, gelukkig of ongelukkig, maar diep.’ De dochter verbindt deze schilderijen en citaten aan het leven van haar moeder: ‘En toen was mijn moeder het die aan het raam zat, oud, een beetje moe, die naar buiten keek naar de jongeren, die terugblikte op haar eigen leven /…/’.  Zo probeert ze zich voor te stellen hoe haar moeder als jonge vrouw was geweest en wie ze was geworden, ‘maar het kon altijd alleen maar een uitsnede blijven, verhalen door mij bedacht.’

In dit verband is het aardig om te vermelden dat in 2007 het Gemeentemuseum Den Haag een tentoonstelling over Helene Schjerfbeck inrichtte. Over haar portretten schrijft het museum: ‘Haar hele carrière maakt Schjerfbeck zelfportretten. Hoe ouder ze wordt, hoe geïsoleerder ze raakt; het enige model dat nog gemakkelijk voor handen is, is ze zelf. Haar latere portretten geven dan ook blijk van een confronterende zelfanalyse. In de periode 1939-1945, de laatste jaren voor haar dood, maakt ze haar meest indrukwekkende serie portretten, waarin ze met ontluisterende eerlijkheid haar eigen lichamelijke aftakeling heeft vastgelegd.’

Marcelle Sauvageot
In haar moeders boekenkast vindt de dochter het boek Commentaar van Marcelle Sauvageot. Het boekje uit 1933 bevat de innerlijke monoloog van een zieke jonge vrouw die een brief krijgt van de man met wie ze zou gaan trouwen, maar die haar nu laat weten dat hij met een andere vrouw verder gaat. De dochter: ‘Ik begon te lezen, bewoog me voort langs de sporen van mijn moeder.’ Haar moeder heeft allerlei passages onderstreept, alsof zij zich herkende in de tekst. Iemand had voor haar de juiste woorden gevonden. ‘Het is afgelopen: je hebt niets meer te verwachten en toch blijf je daar eindeloos lang staan, wetend dat er niets meer zal komen.’

Een liefde, in gedachten heeft een motto dat uit dit boek afkomstig is. Een fragment: ‘Als u zin hebt om een hele dag kringetjes in het water te spugen, zal de vrouw die van u houdt een hele dag zwijgend blijven toekijken hoe u kringetjes in het water maakt /…/ Zeg eens eerlijk, had u naast mij staan toekijken hoe ik kringetjes in het water maakte?’

Meerdere generaties
Bilkau beschrijft in haar boek meerdere generaties moeder en dochter, allemaal vanuit het perspectief van de dochter. Herkenbare overeenkomsten, zoals een losser wordende band en de kleine en grote ergernissen. Maar ook de verschillen. De een had naar vrijheid gezocht (Toni), de ander naar bestendigheid verlangd (de dochter). En haar dochter verlangde weer naar vrijheid (Hanna).

Het is knap hoe Bilkau door o.a. de kunst van Schjerfbeck te gebruiken, het verhaalheden van de dochter verbindt met het verleden van haar moeder.

Een liefde, in gedachten is een boeiend boek over de liefdesgeschiedenis van Toni en Edgar.
Het boek geeft ook een mooi tijdsbeeld van de jaren zestig, vooral van de positie van de vrouw. De lezer van nu zal de keuzes en de afwachtende houding van Toni niet altijd begrijpen. Ergernis over het niet zelf in actie komen, het blijven toekijken hoe een ander ‘kringetjes in het water’ maakt.

Kristine Bilkau (Hamburg, 1974) werkt als journaliste voor verschillende tijdschriften. In 2009 won zij het stipendium van het gerenommeerde Literarische Colloquium Berlin. Haar debuutroman De gelukkigen (2015) werd o.a. bekroond met de Hamburger Förderpreis für Literatur.