Literair Nederland

Als iemand tegen me aan staat te praten zonder een weerwoord te verwachten, kan ik het niet laten een citaat te parafraseren of uit andermans werk te putten. Zo verbleef ik eens op een feestje in Londen waar oudste Zoon me mee naar toe had genomen. Langs drie smalle trappen kwamen we  op de bovenverdieping van een bouwvallig huis. In de kleine woonkamer werd gedanst. In het wat rustiger portaal tussen badkamer en woonkamer raakte ik in gesprek met een Griekse, naar overgewicht neigende jongeman die op het punt stond zijn relatie te verbreken.

Zijn vriendin was een schoonheid. ‘Everything will all past’, was iets waarmee hij, blijkbaar nogal melancholisch aangelegd, zijn meningen lardeerde. Heimwee had hij. Naar de blauwe zee, zijn moeder, naar de manier van leven die zo eenvoudig was ‘You know’. Al was hij vijf jaar geleden om diezelfde dingen naar Londen, ‘The place to be’, gekomen.
Met benevelde woorden, die verhalen een filosofische diepgang geven die door de toehoorder uiterst serieus genomen dient te worden, probeerde hij zijn levensverhaal in een mythe te gieten. Waarop ik, sprakeloos, mijn favoriete citaat van Jeroen Brouwers in nogal knullig Engels voor hem parafraseerde; ‘Everything has to do with everything’. Door de muziek konden we elkaar niet helemaal verstaan maar er was wel degelijk sprake van a positive vibe tussen ons.

In de woonkamer zette Phil Collins jengelend en schurend ‘I can feel it coming in the air tonight’, in toen  de Griekse jongeman me ernstig aankeek en zei, ‘You are such a good listener’. Hij schonk zich nog een whisky in en ik knikte. En knikte nog eens. Aangemoedigd nam ook ik een whisky, vergetend dat ik dat nooit drink. Het werkte bevrijdend en ik zei, ‘You know, there was a little boy’ die voor het eerst naar de kapper ging.

Het was een Chinese kapper die zijn hoofd met zachte, doch dwingende hand beroerde. Het jongetje voelde de haarlokken langs zijn hals en nek naar beneden vallen, hoorde het knipknip van de schaar. Van waar hij zat had hij hij uitzicht op de zee. Toen de Chinese kapper na het knippen het tere nekje van het jongetje schoonblies met zijn zachte adem en hem een spiegel voorhield, wist het jongetje niet wie hij zag. Wel zag hij dat de kapper zijn krullen bijeen veegde en ze in een luikje in de vloer liet vallen waar een stroom water het mee naar zee nam. ‘Ergens in de zee zakt mijn haar naar de bodem’, dacht het jongetje. At the bottom of the sea, vertelde ik, ligt een tapijt van haren van miljarden mensen, waarin, als je erover zou lopen ‘your footprint’ achterblijft.
De Griekse jongeman knikte, knikte nog eens en zei, ‘Man is the measure of all things’ wat een eeuwenoud Grieks gezegde is. En ik voelde me een klaploper van de literatuur, al bedoelde ik het goed.

De Chinese kapper en het jongetje is ontleend aan De zondvloed / Jeroen Brouwers.
Het laatste citaat is van de Griekse filosoof Protagoras (c. 490 – c. 420 v. Chr.).

Inge Meijer is een pseudoniem. Zij schrijft over boeken als steunpilaren van het leven en over de ontdekkingen die zij doet in de marges van de literatuur.

Ik vind het mooi hoor, vrouwen en hoofddoeken. Een vrouw met een hoofddoek heeft iets zorgvuldigs. Al kan het ook wat onbenaderbaars hebben, maar dat is niet erg. We mogen elkaar best  wat minder benaderen; afstand neigt tot respect. En knoopten onze moeders niet ooit ook een hoofddoek om hun hoofden alvorens zij de deur uitgingen? Er wordt gezegd dat het niet betrouwbaar is een hoofddoek. Dat daarmee iets wordt uitgedragen waar anderen zich door afgewezen, bedreigd kunnen voelen. Tijdens het uitvoeren van een functie kun je dus beter geen hoofddoek dragen. Of dat ook echt zo is moet misschien eens geturfd worden om zodoende de werkelijkheid aan vermoedens te kunnen staven.

Er was ook een tijd van wandelstokken, waar de mannen mee naar buiten gingen op zondag. En vrouwen dan die hoofddoek, of een hoedje. Het stond ergens voor, je wist waar iemand vandaan kwam al had religie er niet altijd mee te maken.

Deze week spraken Mijn Lief en ik weer eens af (mijn idee) om een week geen wijn te drinken. We zouden onze relatie ermee oppoetsen (dacht ik). We houden er wat geld aan over (zei ik). En dat we dan niet meer elke avond onderuitgezakt op de bank zouden eindigen en na afloop van een of andere serie – waarvan we steeds net een aflevering teveel kijken – verveeld naar bed gaan (hoopte ik). De derde avond van de week moest ik weg. Toen ik thuis kwam stond er een fles aangebroken wijn in de keuken. Ik zei: ‘Hee, heb je gedronken?’ en vond dat waardeloos van hem.  Hij had er zin in gehad, zei ie. En ik zei. ‘Ja maar.’ En we hadden woorden met elkaar, Mijn Lief en ik.

Later bedacht ik dat een verbod niet werkt. Dat de keuze, iets te doen of te laten uit jezelf moet komen. Dat alles wat wordt opgelegd niet echt is en geen waarde heeft. Nou ja, ik vond het knap vervelend maar begreep Mijn Lief (maar zei niets).

Ik dacht; als het nu verboden wordt lipstick te dragen omdat zekere lieden daar onzeker van kunnen worden. Dat rode lippen agressief overkomen, te zelfverzekerd. Dat er een verbod komt tijdens het werk lippenstift  te dragen. Wat zou ik doen? Ik zou aan mijn lippen gaan pulken, velletjes lostrekken, op mijn lippen gaan bijten. Ik zou het erop aan laten komen maar uiteindelijk zou ik mij niets laten verbieden.

Deze week stonden er twee prachtige interviews van Jeroen Brouwers – naar aanleiding van de verschijning van De laatste deur –  in Trouw en Volkskrant. Een schrijver waarvoor schrijven, schrijven met de hand betekent. Na enkele herseninfarcten die zijn schrijfhand verlamde, ging hij door. Hij liet zich niets verbieden. Hij bleef oefenen en schreef Het hout. Met een luchtpijpprothese in zijn hals rookt hij er lustig op los en twijfelt niet over de kwaliteit en juistheid van zijn werk. Eigenzinnig moet je willen zijn. En na een gesprek over zelfmoord zeggen: ‘Maak je het niet te zwaar (…)?’

Ik heb bewondering – die grenst aan adoratie – voor mensen die in stilte hun werk doen, gewoon omdat ze er goed in zijn. Zoals schoenlappers in Coimbra die achter een open venster in de muur zitten te kloppen en tikken op lederen vormen en daarmee een degelijk product weten neer te zetten. Of de tuinman die de leibomen onder handen neemt, hoog op zijn ladder staand, snoeit waar gesnoeid moet worden. Het is de aandacht voor de klus die ze onder handen hebben, wat me bekoort. De trefzekerheid waarmee ze het doen, secuur en kundig. De schoenmaker met de spijkertjes die in de zool geslagen moeten worden tussen zijn lippen, er telkens een uitnemend, op de juiste plaats aanbrengend, erin tikken met de hamer en zo door.

Schrijvers die van niets anders willen weten dan schrijven, liefst met potlood in schriftjes waarin met regelmatig handschrift zinnen worden opgeschreven die gevormd werden door gedachten en beelden die voor het geestesoog van de schrijver verschenen. Die  scheppende interactie tussen geest en papier, waar alles voor wijken moet. Daar is waar mijn adoratie ontstaat; dat alles er voor moet wijken. Dat je alleen nog maar kunt leven in je boeken zoals Slauerhoff schreef ‘In mijn gedichten wil ik wonen’. Dat is het hoogste wat je als schrijver kunt bereiken. Leven als schrijver is schrijven in alles.

Dat zou ik ook wel willen, me op zolder of in een schuurtje terugtrekken met alleen een stoel en een ruwhouten tafel. Mijn lief en kinderen laat ik achter in het huis, daar vermaken zij zich wel. Af en toe steek ik mijn neus om de hoek voor een verschoning of een boterham. Geen andere uitstapjes dan naar boekhandels en kringloopwinkels voor leesvoer en schrijfgerei.

En dan zeggen: ‘Ik deugde nergens voor, toen ben ik maar gaan schrijven.’ Bij veel schrijvers die dit zo stellen, klopt het; zij zijn voor het schrijverschap bedoeld. Ze zetten er alles voor in, een goed huwelijk past daar niet bij. Niet bij de schrijvers die ik voor ogen heb. Jeroen Brouwers dus, die ook ergens in een interview zei dat hij nergens geschikt voor was en toen maar is gaan schrijven. Van Brouwers geloof ik het meer nog dan van enig andere schrijver.

In de jaren tachtig was mijn adoratie voor deze schrijver zo nijpend dat ik naar de boekpresentatie van De zondvloed moest. Ik hield niet van boekpresentaties. Ik meed ze als zijnde gênante vertoningen waarbij de schrijver wordt ingezet als USP (unique selling point) wat beneden hun waardigheid is. Er was een podiumpje op het trottoir waarop Brouwers wat ongelukkig van zich afkeek. Later vormde zich een rij voor de signeersessie. Met verkrampte glimlach en het zweet op zijn voorhoofd keek hij steeds opnieuw op en signeerde zijn boek. Beter was het dat de schrijver – gelijk een koning – na gedane arbeid gewoon thuis bleef en een wandelingetje maakte in zijn tuin of omliggende landerijen en zich daarna voor de haard een goed glas wijn liet serveren. En dan gewoon door.