Even recapituleren. U herinnert zich misschien nog dat de Nobelprijs voor Literatuur in 2018 niet werd toegekend als gevolg van een intern schandaal bij de Zweedse Academie, die elk jaar een winnende schrijver moet selecteren. Achteraf ging hij alsnog naar Olga Tokarczuk, maar het leed was geschied en de reputatie van het Nobelprijscomité kreeg een lelijke knauw. In feite ging het om de nasleep van een MeToo-schandaal dat aan het licht werd gebracht door de jonge Zweedse journaliste Matilda Gustavsson (1987). Zij schreef een boek over de hele affaire: Het bolwerk.
Terug naar het begin. We schrijven 2017, de affaire Weinstein is aan het licht gekomen en ook komiek Bill Cosby wordt beschuldigd van ernstig misbruik. Journaliste Matilda Gustavsson werkt bij de Zweedse krant Dagens Nyheter en beseft dat er iets aan het veranderen is: ‘Zolang ik me kan heugen werden de ervaringen die nu onder de noemer “seksuele intimidatie en seksueel misbruik” worden samengevat, behandeld als een vrouwenaangelegenheid. Of als een weerbarstige en taaie arbeidsomstandighedenkwestie. Of als iets wat eigenlijk in de privésfeer thuishoort.’ Met andere woorden: MeToo betekent voor haar dat klachten over seksueel wangedrag verschuiven van de privésfeer naar het openbare terrein.
Spin in het web
Dat besef brengt Gustavsson op het spoor van een zaak waarover ze al langer hardnekkige geruchten opvangt. De spin in het web is ene Jean-Claude Arnault, een Fransman die al sinds de jaren zestig in Zweden woont, met de vooraanstaande dichteres Katarina Frostenson is getrouwd en uitbater is van Forum, een bekend kunstencentrum in Stockholm waar tentoonstellingen, voordrachten, concerten enzovoort plaatsvinden. In het culturele milieu van de Zweedse hoofdstad was het een publiek geheim dat Arnault zijn handen niet kon thuishouden. Wanneer Gustavsson de geruchten natrekt, komt ze via via in contact met een aantal vrouwen die haar weifelend beginnen te vertellen over schokkend misbruik. Nu is MeToo een zeer ruime parapluterm geworden voor allerlei vormen van grensoverschrijdend gedrag die kunnen variëren van ongewenste aanrakingen of stalking tot nog veel erger, maar in het geval van Arnault was er maar een geschikt woord om de feiten te beschrijven: verkrachting.
Hoe komt het dat hij in een progressief land als Zweden, met een aangepaste wetgeving voor seksuele misdrijven, zo lang ongestraft zijn zin kon doen? Gustavsson haalt daarvoor meerdere redenen aan in haar heldere analyse. Ten eerste was Arnault een spilfiguur in het Zweedse culturele milieu. Hij had contacten tot op het hoogste niveau en de macht om iemands carrière te maken of te kraken. Daar maakte hij gretig gebruik van om zijn slachtoffers te intimideren: een jonge schrijfster of kunstenares kon haar carrière wel op haar buik schrijven als ze durfde te klagen. Het is helaas een terugkerend fenomeen: MeToo gaat eigenlijk veeleer over machtsmisbruik dan over seks.
Slachtoffers en wraak
Een tweede oorzaak van het probleem is veeleer psychologisch van aard en verklaart ook waarom seksueel misbruik zo vaak onder de radar blijft. Veel slachtoffers voelen immers schaamte en vinden het te pijnlijk om aangifte te doen van de feiten, laat staan om ze voor een volle rechtbank te herhalen: ‘Die ideeën maken van een verkrachting een aanval op de essentie van de vrouw. Ze raakt tot in het diepst van haar wezen bezoedeld en de dominante emotie achteraf is in de meeste culturen dan ook schaamte. In fictie zint het slachtoffer soms op bloedige wraak. Maar meestal staat ze onder de douche en probeert ze zich vergeefs schoon te schrobben.’ Gustavsson komt zo ook in contact met vrouwen die met hun traumatische ervaring leerden leven door de feiten voor zichzelf te minimaliseren (‘Ik had gewoon een slechte onenightstand meegemaakt’).
Daar komt nog bij dat slachtoffers vaak met onbegrip worden geconfronteerd en vernederende, irrelevante vragen krijgen over de kleren die ze op het moment van de feiten droegen, de drugs of alcohol die ze hadden gebruikt en hun eigen seksuele voorgeschiedenis of vermeende promiscuïteit. Sommige slachtoffers van Arnault zochten bijvoorbeeld aanvankelijk zelf toenadering, of stemden zelfs in met seks – tot hij gewelddadig werd. Nog steeds worden MeToo-zaken geminimaliseerd, terwijl er echt geen enkel geval is dat alleen maar over vervelende knipoogjes of enigszins misplaatst geflirt gaat.
In het verlengde hiervan ligt ook een juridisch probleem waar de slachtoffers in dit boek zich maar al te goed bewust van waren. In westerse rechtssystemen ben je onschuldig tot het tegendeel is bewezen, en de moeilijkheid met verkrachtingszaken is dat die schuld vaak erg moeilijk hard te maken is. Meestal zijn er namelijk geen onafhankelijke getuigen en ontbreken er materiële, forensische bewijzen. Zelfs een lichamelijk onderzoek biedt lang niet altijd uitsluitsel, omdat slachtoffers zich in een paniekreactie vaak passief, zelfs afwezig opstellen tijdens een verkrachting en niet actief weerstand bieden. Kortom, het is jouw woord tegen het zijne, zoals blijkt uit de vele anonieme getuigenissen in dit boek.
Meerdere keren buiten zijn boekje gegaan
Maar Gustavsson zette door en verzamelde genoeg getuigenissen om Arnaults positie aan het wankelen te brengen. Na een zeer spraakmakend artikel kwam de hele zaak in een stroomversnelling, waardoor zelfs de nobele Zweedse Academie op haar grondvesten ging daveren. Omdat zijn echtgenote, die hem tot de laatste snik bleef verdedigen, lid was en bovendien bleek dat Arnault ook in andere opzichten zijn boekje te buiten was gegaan – bijvoorbeeld door de naam van de Nobelprijswinnaar meermaals op voorhand te lekken – verzeilde het onaantastbare instituut in een diepe crisis en namen meerdere leden ontslag. Het probleem werd zo groot de Nobelprijs voor de Literatuur in 2018 niet kon worden uitgereikt.
Of dat laatste nou zo erg was, valt misschien nog te betwisten. De prijs gaat doorgaans toch naar oudere successchrijvers die hun schaapjes allang op het droge hebben en vaak zelfs al wat op hun retour zijn. Daar komt nog bij dat de selectie op zich toch eigenlijk een farce is. Hoe kan zo’n comité een objectieve winnaar kiezen uit de hele wereldliteratuur, zelfs als het zich laat adviseren? Eigenlijk is het jammer dat dit schandaal niet meteen de gelegenheid was voor een verstrekkende hervorming. Zou het bijvoorbeeld niet beter zijn om het prijzengeld elk jaar te verdelen onder een aantal veelbelovende auteurs die het geld hard nodig hebben, en de selectie daarvan toe te vertrouwen aan regionale subcomités die tenminste de kandidaten gelezen hebben?
Arnault zit ondertussen een gevangenisstraf van twee jaar uit omdat een aantal slachtoffers dankzij het moedige doorzettingsvermogen van Gustavsson, die nooit is gezwicht voor de pogingen tot intimidatie van Arnault en diens omgeving, alsnog aangifte deden. Wel rijst er na het lezen van dit boek nog een prangende vraag: hoe kan je in de toekomst verhinderen dat machtige mannen hun positie misbruiken om hun seksueel misbruik toe te dekken? Op dat gebied is er duidelijk nog veel werk aan de winkel.
