Begint H.C. ten Berge (1938) aan een tweede jeugd nu hij sinds kort onderdak heeft gevonden bij Koppernik? De uitgeverij heeft in korte tijd een eigenzinnig fonds opgebouwd met auteurs als Cynan Jones, Giorgio Bassani, Huub Beurskens en Wessel te Gussinklo. Niet vreemd dat Ten Berge met zijn eveneens eigenzinnige werk hier een welkome plek gevonden heeft. In 2019 verschenen bij Koppernik dan ook twee boeken van hem: De beproeving van Álvar úñez Cabeza de Vaca, een poëtische weerslag van een dramatisch verlopen Spaanse expeditie naar Amerika in 1527, waarbij Ten Berge zich baseerde op het verslag dat Cabeza de Vaca voor keizer Karel V schreef; en Notities van Nemo: een verzameling verhalen en novellen, geschreven tussen 1965 en 2012.
Verhalen die een schrijversleven markeren
Notities van Nemo bevat geen nieuw werk. Wellicht kun je de verzamelde verhalen en novellen zien als piketpaaltjes in de schrijversloopbaan van Ten Berge, proza dat je zowel als realistisch, bijna journalistiek zou kunnen noemen, als wel surrealistisch, waarbij de lezer verre van een kant en klaar verhaal voorgeschoteld krijgt. In de laatste categorie kan het openingsverhaal ‘De honden’ en het titelverhaal, het tweede in deze bundel, geschaard worden.
Voor liefhebbers van meer toegankelijk proza geldt daarom: eerst het zuur dan het zoet. Het derde verhaal, ‘Marble Island. Een reconstructie’, uit 1976, laat een geheel andere kant van Ten Berge zien. Een geschiedenis over zeevarende Europeanen, hun overwintering op Marble Island, het contact met Eskimo’s. Waarschijnlijk stuitte Ten Berge op deze geschiedenis toen hij in 1974 in Canada verbleef en werkte in het Volkenkundig Museum van Ottawa. De toon blijft vervreemdend. Het lijkt erop alsof een historisch verhaal wordt verteld, gebaseerd op bronnenonderzoek, maar is dat ook zo? Verbeelding lijkt deze wrede geschiedenis een extra dimensie te geven. Daarnaast openbaart zich voor het eerst – maar in deze bundel zeker niet voor het laatst – Ten Berges kritische blik op kolonialisme, politiek en macht. ‘Wat veroveraars en ontdekkingsreizigers delen is de gewoonte elke onbekende kust plompverloren “in bezit te nemen” namens een of andere imperialistische macht, die op plundering en uitbreiding gericht is.’
De waarheid van de ‘oral historian’
In ‘Lege stoelen, vijf novellen’ (dat de meeste ruimte inneemt in deze bundel) krijgt maatschappijkritiek ook de melancholieke ondertoon van de zestiger die terugblikt op een lang leven. ‘In Nederland knaagde de tand des tijds feller en sneller, omdat er geknoeid werd met ongeveer alles: de taal, de spelling, de scholen, de media. Alles moest altijd anders, minder en slechter.’ Aan het woord is M., de hoofdpersoon die in vier van de vijf novellen verhalen vertelt, maar vooral naar verhalen luistert over schrijvers van vervlogen tijden. M. keert terug naar Zeedorp, de plek waaraan hij goede herinneringen koestert, maar waarvoor hij ook tegenstrijdige gevoelens koestert (‘Als hij er niet gewoond had, zou het een prachtig oord zijn om doorheen te rijden.’). Kunstenaarsdorp Bergen aan Zee staat model voor Zeedorp.
Met Betty praat M. over kunstenaars die in het dorp en in hun leven een rol hebben gespeeld: Tilman Hovius, Rieks Verwoold van Zanegeest zijn schuilnamen, maar andere personages worden onder hun eigen naam opgevoerd, zoals schrijver en journalist Jean Lenglet die onder het pseudoniem Édouard de Nève enkele romans schreef, en de Britse dichter Lawrence Durrell. Zo speelt Ten Berge met feit en fictie. Het lijkt allemaal op waarheid te berusten, maar het is de waarheid van de ‘oral historian’ die interviewt en uitsluitend met behulp van herinneringen, van ooggetuigen, geschiedenis weergeeft. Blijf je gefocust op dat historisch perspectief, wat is waar en wat is minder waar, dan mis je het belangrijkste aspect van deze bundel: en dat is de stijl van Ten Berge die je in korte verhalen als De honkvaste reiziger en Schimmen in de kloostertuin, maar vooral in Lege stoelen zo prominent bij de les houdt.
Het beste verhaal voor het laatst bewaard
Tot twee keer toe wordt William Faulkner aangehaald: ‘Houd drie dingen voor ogen (…): ervaring, waarneming en verbeelding’. Alleen een schrijver die voor zichzelf ook deze heilige drie-eenheid als adagium hanteert kan zijn personage het volgende laten denken, wanneer M. naar zijn gastvrouw kijkt: ‘Hij besefte dat hij urenlang in haar gezicht naar het gelaat van vroeger had gekeken. Haar echte leeftijd was voor hem een fictie die ineens werkelijkheid werd.’
Save the best for last, alleen al het lezen van het slotverhaal ‘De vleeswolf’ maakt Notities van Nemo tot een waar avontuur. Uit de verantwoording blijkt dat de ‘De vleeswolf’ deel uitmaakt van De stok van Schopenhauer, een documentaire roman die Ten Berge in 2012 in eigen beheer uitgaf. Het is de geschiedenis van Fritz Haarmann, een seriemoordenaar die het vooral op jonge jongens had gemunt. Hij misbruikt en vermoordt ze niet alleen, maar stilt er ook zijn honger mee. Het decor is Hannover ten tijde van de Weimarrepubliek, de prille Duitse democratie van na de Eerste Wereldoorlog, maar de uitwerking van het drama is wellicht meer universeel.
Het opnemen voor de eenzaat, de machtelozen
Het dedain van machthebbers voor mensen van eenvoudige afkomst, tunnelvisie bij de politie, vriendjespolitiek. Zo werd er niets gedaan met de zorgen van de ouders van de vermiste jongens, noch met de verslagen van de buren van Haarmann – zij spraken over het verdachte rumoer in zijn huis, maar ook van verdachte handelingen buitenshuis. Sigarenboer Clobes en zijn vrouw zijn getuige hoe Haarmann met grote, zware zakken uit zijn huis wandelt om die in de rivier de Leine te gooien. Als het uiteindelijk tot een rechtszaak komt, is het de kritische berichtgeving van de journalist Theodor Lessing waar de rechtbank meer mee worstelt dan met de handel en wandel van Haarmann.
Dan keert terug wat Ten Berge tot schrijven motiveert is het opnemen voor de eenzaat, de onmaatschappelijke (die eigenlijk juist heel maatschappelijk betrokken is), de machtelozen (van Eskimo’s tot ‘kleine luyden’). Het kan niet anders of het is zijn eigen woede als hij zijn alterego M. Louis Paul Boon laat citeren: ‘Men moet de mensen een geweten schoppen.’ Laat dit de opmaat zijn voor Ten Berges tweede jeugd.
