De positie van de vrouw is de voorbije eeuwen en zeker de laatste decennia sterk verbeterd, zeker in de westerse wereld. Toch is het werk nog niet af. Een van de mensen die daar actief toe bijdraagt is de Zweedse feministe en invloedrijke schrijfster Karolina Ramqvist. Met haar vijfde roman, De berenvrouw, vertelt ze het schrijnende verhaal van een gevallen en verbannen vrouw in de zestiende eeuw die tracht te overleven op een onbewoond eiland. De auteur tracht via verschillende bronnen de geschiedenis te reconstrueren waarbij ze alles terugkoppelt naar haar eigen leven. Daardoor kan De berenvrouw moeilijk een gewone roman genoemd worden. Het is een bont allegaartje geworden van non-fictie, memoires, autobiografie en ook wel fictie en dat maakt het geheel minder sterk dan waarschijnlijk de bedoeling was. Het idee is nochtans veelbelovend, de link tussen de lotgevallen van de zestiende-eeuws Marguerite en Ramqvists eigen verhaal, wie ze was en wat ze is geworden.
In 1541 vertrekt Marguerite met haar voogd naar de nieuwe Franse gebieden in Canada, waarvan hij het hoofd zal worden. Onderweg valt ze ten prooi aan een seksueel schandaal en wordt ze samen met haar nieuwe geliefde achtergelaten op een onbewoond eiland. Daar moeten ze de strijd aangaan tegen de kou, honger, wilde dieren en de eenzaamheid. Als haar man en later haar kind sterven, blijft ze achter met haar kamermeisje, die even later zelfmoord pleegt. Dan is Marguerite alleen met de elementen. Op zich een sterk verhaal dat zeker de moeite waard is om uit te spitten. Alleen is de manier waarop Ramqvist dit doet niet echt aantrekkelijk en aangenaam om lezen. Daar zijn diverse redenen voor. Ze verwijst uitgebreid naar de verschillende bronnen die ze hiervoor heeft geraadpleegd.
Meerdere bronnen
Eerst is er de geschiedschrijver André Thevet die de naam van Marguerite voor het noemt in 1574, maar dan blijkt dat ook Margaretha van Navarra al over ‘de vrouw op het eiland’ had geschreven. Verder las ze de zestiende-eeuwse schrijver François de Belleforest, maar de grootste invloed lijkt A colony of One: the history of a Brave Woman (1983) van Elizabeth Boyer te hebben gehad. Meer en meer krijgt de aandacht voor de bronnen de overhand en vervalt de ‘roman’ in een soort van historische kritiek. Op zich niets mis mee, maar wie een roman verwacht stoort zich aan de wetenschappelijke insteek. Het uitpluizen en doorgronden van die bronnen lijkt obsessief te worden waardoor zowel het verhaal als de bedoeling van het werk naar de achtergrond verdwijnen.
Dan is er de wat onduidelijke terugkoppeling naar het leven van Karolina Ramqvist zelf. Ze laat doorschemeren dat ze door een ‘duistere periode’ is gegaan en dat ze door dit boek uit die spreekwoordelijke put tracht te klimmen. Of de persoonlijke crisis te maken heeft met haar schrijverschap of met haar moederschap, waarnaar ze heel vaak verwijst, wordt niet geëxpliciteerd, wellicht is het een combinatie van beide. Het staat sowieso vast dat het schrijven van deze roman een soort therapie was voor de auteur. Alleen rijst hier de vraag naar de methodiek en de verhaalstof. Ramqvist hoorde het verhaal over Marguerite van een vriendin en had beloofd er niet over te schrijven. Uiteindelijk kon ze het niet loslaten en zag ze de gelijkenissen met haar eigen worstelingen. Voor haar blijkbaar het ideale uitgangspunt voor deze roman.
Therapeutisch zelfbeklag
Het verhaal over Marguerite is en blijft boeiend. Ook de weergave van de verschillende bronnen en de verschillende interpretaties van wat er precies gebeurd is in 1541 kan aangenaam leesvoer bieden. De beschrijving van het zware leven op het eiland en de dramatische gebeurtenissen raken de lezer en stemmen tot nadenken. De zoektocht van de auteur naar overblijfselen uit die tijd draagt bij aan de spanning en het achterhalen van de waarheid. Zo gaat ze op zoek naar het kasteel van waaruit de missie is vertrokken, bezoekt ze musea met overblijfselen en gebruiksvoorwerpen uit die tijd om zich een beter beeld te vormen en alles tot in de details te kunnen beschrijven.
Het meest interessante is de pentekening van het eiland waarop verschillende cruciale gegevens staan aangeduid. Het jammere van het geheel is dat Ramqvist te pas en te onpas komt aandraven met haar schrijverssessies in New York, Mexico City of Californië, waar ze aan feministische bijdragen werkt die niet echt ter zake zijn op dat moment. Ook haar voortdurend gezeur en getwijfel over het moederschap en schrijverschap halen constant de drive en spanning uit het verhaal. Ramqvist had met De berenvrouw een fantastische historische roman kunnen schrijven, de stof lag voor het grijpen, maar ze maakte er een therapeutisch zelfbeklag van dat de hele mystiek rond de verhaalstof teniet doet.
