De Braziliaanse schrijfster, journaliste en columniste Clarice Lispector (1920-1977) wordt in Mosers biografie op vele manieren getypeerd. Een kleine selectie: bijzonder intelligent, een mystiek genie, sensitief, gecompliceerd, vreemd, mysterieus, raadselachtig, ondefinieerbaar.
Beeldvorming
In de inleiding tot zijn biografie schrijft Moser dat haar raadselachtigheid iedereen die haar ontmoette fascineerde en verontrustte. Zij werd gezien als een mythische figuur, ‘de sfinx van Rio de Janeiro.’
Een van de minst vleiende etiketten die zij kreeg, is monstre sacré – iemand die door genialiteit vermengd met excentriciteit buiten de samenleving staat. Lispector vond dat verschrikkelijk: ‘Een van de dingen die me diep ongelukkig maken is dat verhaal over het heilige monster: anderen zijn zonder reden bang voor me, en uiteindelijk word je bang voor jezelf. De waarheid is dat sommige mensen een mythe rondom mij hebben geschapen, wat me erg verontrust: het schrikt mensen af en ik blijf alleen achter. Maar jij weet dat ik heel benaderbaar ben, ook al is mijn ziel erg gecompliceerd.’
Lispector probeerde de beeldvorming rondom haar wel te corrigeren. Ze wilde gezien worden als mens van vlees en bloed. In een krantenartikel schreef ze: ‘Het heilige monster is gestorven; in zijn plaats is er een meisje geboren dat haar moeder verloor.’
Een gelukkig jeugd
Chaya Pinkhasovna Lispector werd geboren op 10 december 1920 in Tsjetsjelnik, een klein dorpje in de Oekraïne. Moser: ‘Kan een plaats zijn stempel drukken op iemand die er als klein kind uit vertrokken is? Ogenschijnlijk niet. Toch blijft het een feit dat een grote mystica werd geboren in een gebied dat bekendstaat vanwege zijn grote mystici.’ Het gezin Lispector – vader, moeder en drie dochters – was op de vlucht voor oorlogsellende. Moser beschrijft uitgebreid de geschiedenis van de joodse gemeenschap in de Oekraïne, de pogroms – de gewelddadige uitbarsting van jodenhaat na 1917 – de gruwelen van de oorlog en de tyfusepidemie van 1918-1922.
In 1922 kwam de familie Lispector na een reis met veel ontberingen aan in Maceió, een plaats in het noordoosten van Brazilië. De familie bestond uit Pinkhas en Mania Lispector en de dochters Leah, Tania en Chaya. Een nieuw begin in een nieuw land. De gezinsleden namen Braziliaanse namen aan. Vader Pinkhas werd Pedro, Moeder Mania werd Marieta, Leah werd Elisa en Chaya werd Clarice. Tania behield haar doopnaam.
Clarice was een baby van nog geen anderhalf jaar toen ze in Brazilië aankwam. Later zou ze schrijven dat haar vaderland geen sporen in haar had achtergelaten, ‘behalve dan de erfenis van het bloed.’ Aan de ellendige tijd in de Oekraïne bewaarde ze geen herinneringen.
Wat er bekend is over het leven van de familie in de Oekraïne komt voornamelijk uit gefictionaliseerde memoires en de roman In ballingschap van haar oudere zuster, Elisa Lispector. De roman vertelt het emigratieverhaal van de familie, de vlucht uit de Oekraïne, de ontberingen tijdens de lange bootreis naar Brazilië en de jaren in Maceió, Recife en Rio. Uit Elisa’s boek komt naar voren dat ook de beginjaren in Brazilië heel zwaar waren voor de familie: ‘Na het overleven van racisme, vervolging, burgeroorlog, verkrachting, ziekte en verbanning moesten ze nu het hoofd bieden aan de tirannie van bekrompen verwanten.’ Moser laat vervolgens ook zien dat de joodse gemeenschap in Brazilië, net als in de Oekraïne, geconfronteerd werd met haat. Het gezin heeft het financieel moeilijk; haar vader werkte als marskramer en haar moeder was zo verzwakt door syfilis dat ze overleed toen Clarice negen jaar oud was. Tegen deze achtergrond ontwikkelde zij zich van een kwetsbaar kind tot een beroemd schrijfster. Ze beleefde een gelukkige kindertijd waarin ze veel bezig was met verhaaltjes maken.
Debuutroman
Al op haar dertiende wist Clarice dat ze schrijfster wilde worden. Op haar drieëntwintigste maakte ze haar debuut met de roman Dicht bij het wilde hart. Moser gaat uitgebreid in op de reacties op dit boek. Recensenten wezen op de ‘vreemdheid van haar proza’ en op het on-Braziliaanse karakter. ‘Het hele boek is een wonder van evenwicht, perfect geconstrueerd.’ Haar boek werd vergeleken met het werk van o.a. Proust, Gide en Woolf. De lof voor het boek was groot. Het was ook het begin van de legende van Clarice Lispector, ook omdat ze zich niet veel liet zien in literaire kringen.
Dicht bij het wilde hart werd onderscheiden met de Graça-Aranha-prijs voor het beste romandebuut van 1943.
Diplomatenvrouw
In hetzelfde jaar trouwde Clarice met de diplomaat Maury Gurgel Valente. Met haar man reisde ze de wereld over. Ze vond het moeilijk een rol voor zichzelf te vinden. Uit haar brieven uit die tijd blijkt dat ze zich als diplomatenvrouw eenzaam en depressief voelde. Ze miste haar zussen en haar vrienden: ‘Ik heb zo’n vreselijke heimwee naar huis en naar Brazilië. /…/ reizen zoals ik zal moeten doen is vreselijk: het is op verschillende plekken je straf uitzitten.’ Zwitserland spant wat dat betreft de kroon. Het is het ‘ultieme land van de artistieke dood.’ Ze schreef: ‘Dit Zwitserland is een begraafplaats van gevoelens.’ En: ‘Naarmate de tijd verstrijkt heb ik steeds meer het gevoel dat ik eigenlijk nergens woon, en dat geen enkele plaats ‘me wil’. Uiteindelijk hield het huwelijk geen stand.
Journalistiek werk
Na haar scheiding legde Lispector zich toe op het schrijven van romans en journalistiek werk, waaronder columns. Van 1967 tot 1973 verschenen haar ‘crônicas’ in de zaterdageditie van Jornal do Brasil. Ze heeft zich niet veel bemoeid met de politiek in Brazilië. In de jaren zestig en zeventig was Brazilië een militaire dictatuur. De krant waarvoor zij schreef was pro-joods, maar het land had hechte banden met de Arabische landen in verband met de afhankelijkheid van olie. Kranten werden gecensureerd. Alberto Dines, de hoofdredacteur van Jornal do Brasil werd ontslagen, zijn joodse medewerkers – waaronder Clarice – ontvingen kort daarop ook hun ontslagbrief. Dines later in een interview: ‘Op het laatst was de krant Judenrein.’ In haar columns schreef ze niet over de gespannen situatie in het land. Na haar ontslag hoorde ze bij de mensen die zich verzetten tegen de dictatuur. Dines: ‘Clarice hield niet van etiketten. Maar in die tijd spraken we een keer over de joodse motieven in haar werk en ze vroeg me of ze opvielen. Ik zei dat ze net als Kafka was, wiens literatuur erg joods is hoewel hij nooit het judaïsme als zodanig benoemt. Die vergelijking beviel haar.’ Postuum zijn haar columns gebundeld en verschenen in De ontdekking van de wereld (Privédomein 286, mei 2016).
De laatste jaren van haar leven waren haar minst gelukkige. Ze leed aan twee verslavingen, sigaretten en slaappillen. Op een avond viel ze met een brandende sigaret in slaap met derdegraads verbrandingen als gevolg. Een dag voor haar 57ste verjaardag, op 9 december 1977, overleed Clarice. Op haar grafsteen staat, in het Hebreeuws, Chaya bat Pinkhas. Chaya, dochter van Pinkhas.
Meer dan een biografie
De biografie over Clarice Lispector is meer dan alleen het levensverhaal van Clarice. Eigenlijk bestaat deze levensbeschrijving uit meerdere boeken. Moser heeft zijn verhaal over Clarice ingebed in de geschiedenis van de Oekraïne na de Eerste Wereldoorlog. Bovendien schrijft hij gedetailleerd over de politieke achtergronden van Brazilië tussen 1920-1977. Hij geeft hierover zoveel informatie dat Clarice af en toe naar de achtergrond verdwijnt of zelfs geheel uit beeld is. Dit vereist veel doorzettingsvermogen van de lezer. Onverlet blijft dat hij van al dat materiaal op knappe wijze een geheel heeft gemaakt. En hij heeft bereikt dat de lezer nieuwsgierig is geworden naar het werk van Clarice én dat van haar zuster Elisa.
Benjamin Moser (1976) studeerde geschiedenis in de Verenigde Staten (Brown University) en Nederland (Universiteit van Utrecht). Hij is o.a. columnist van The New York Times Book Review en redacteur (‘Series Editor) van de Engelse vertalingen van Lispectors werk.
