Literair Nederland

  • Kijkje in het feminisme van de negentiende eeuw

    Kijkje in het feminisme van de negentiende eeuw

    Charlotte Perkins Gilman (1860-1935) schreef fictie, poëzie en essays. Hierin staan maatschappelijke thema’s vaak centraal. In Het gele behang en andere verhalen zijn enkele van haar verhalen gebundeld en vertaald door Tjadine Stheeman. Zij heeft een uitstekende selectie gemaakt van de korte verhalen met Het gele behang als centraal punt. De keuze van Stheeman zorgt ervoor dat alle verhalen met elkaar in verband kunnen worden gebracht en dat de grote thema’s die Perkins Gilman hanteert direct duidelijk worden.

    Charlotte Perkins Gilman stond onder andere bekend als een utopische feminist. In haar verhalen werkt ze ideeën uit over hoe utopieën ontstaan wanneer leefgemeenschappen worden opgebouwd en geleid door vrouwen. Daarnaast onderzoekt ze in haar verhalen de verhouding tussen man en vrouw in het huwelijk en schuwt ze het uitvergroten, en met een flinke dosis sarcasme bespotten, van de onderdanige rol die de vrouw geacht werd aan te nemen niet. In totaal bestaat deze bundeling uit twaalf korte verhalen en een toelichting van Charlotte Perkins Gilman zelf op haar meest spraakmakende korte verhaal Het gele behang.  

    De opkomst van het feminisme

    Eind negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw stonden onder andere in het teken van de opkomst van het feminisme. De suffragettes streden voor gelijke rechten van de vrouw. De focus lag in die eerste golf voornamelijk op het verkrijgen van stemrecht. De roep om autonomie en onafhankelijkheid klinkt ook door in de verhalen van deze bundel. Hierin zijn een paar algemene thema’s aan te wijzen: aan een kant zijn de verhalen van Perkins Gilman sterke kritiek op de traditionele rolverdeling binnen het huwelijk. Hierin speelt de mentale gezondheid van de vrouw en de hiervoor aanbevolen behandelingen vaak een grote rol. De andere soort verhalen zijn die van een door vrouwen geregeerde utopie waarin de auteur omschrijft hoe mooi en functioneel het leven kan zijn als vrouwen aan de macht zijn. Ook duurzaamheid en zelfvoorzienendheid zijn onderwerpen die vaker terugkomen. 

    Het gele behang

    Met deze zienswijze neemt Perkins Gilman een voortrekkersrol in haar tijd in. Het is dan ook niet vreemd dat Het gele behang, toen het in 1891 werd gepubliceerd in het New England Magazine, op enige weerstand kon rekenen in zowel medische als literaire kringen. In het verhaal heeft een vrouw last van zenuwinzinkingen. Haar man is tevens haar dokter en heeft haar gedwongen tot een zogenaamde ‘rustkuur’. Dit houdt in dat de vrouw bijna vierentwintig uur per dag in één kamer doorbrengt met een bed dat is vastgeschroefd aan de vloer. Op een gegeven moment komen de muren letterlijk op haar af. 

    In een poging grip op zichzelf te krijgen en orde en regelmaat in haar dag te vinden, begint ze het gele behang in de kamer nauwkeurig te bestuderen. Ze gebruikt deze studie om zichzelf ervan te overtuigen dat ze nog steeds een normaal werkende geest heeft. ‘Bij daglicht valt er in een patroon als dit geen logica te ontdekken, het druist tegen alle regels in, en is daarom uiterst tergend voor een normaal werkende geest.’
    Maar zodra het nacht wordt en er schaduwen op de muur vallen, ziet ze het patroon van het behang veranderen in tralies waarachter ze een vrouw bespeurt. ‘Soms heb ik het idee dat er een heleboel vrouwen achter het behang zitten en soms maar één vrouw, die razendsnel rondkruipt waardoor het hele behang gaat golven.’

    Het behang wordt de gevangenis waar de vrouw zich in bevindt – en de vele vrouwen die dezelfde klachten hebben als zij. De rustkuur werkt juist averechts en de mentale gezondheid van de vrouw wordt gezien als iets wat je met rust kunt oplossen. Als deze aanpak lijkt te werken, wordt de conclusie getrokken dat je ‘eigenlijk niets mankeert’. Een slechte aanpak, zo vindt ook Perkins Gilman die de rustkuur zelf voorgeschreven kreeg na drie jaar worstelen met een zenuwaandoening. Aan de behandeling ging ze bijna onderdoor en ze besloot deze te laten varen en gewoon weer aan het werk te gaan, want, zo schrijft ze in de toelichting, ‘zonder werk is de mens een pauper en een parasiet’.

    Huisvrouwen

    De vrouw uit Het gele behang krijgt een vervolg in het verhaal Verweven. Hierin heeft de vrouw haar rol als huismoeder weer opgepakt en lijkt ze op een bijna manische manier haar plicht te vervullen door zichzelf steeds aan de taken van een goede huisvrouw te herinneren.
    Het overlopen van het ene verhaal in het andere is iets wat in deze bundel vaker voorkomt. Hoewel het thema van de huisvrouw geregeld aangehaald wordt, beschrijft Perkins Gilman dit ook wel met een flinke dosis humor, zoals in het verhaal Mevrouw Elder heeft een idee. Hierin maakt een huisvrouw zich langzaam maar zeker los van het juk van haar echtgenoot en diens ideeën en overtuigingen. Perkins Gilman gebruikt hier kleine zinnen die subtiele, voor iedereen herkenbare humor overbrengen. Zoals: ‘Hij ging weer zitten met het idee dat het onderwerp definitief, doeltreffend en deugdelijk was besproken. Daar dacht zij anders over.’ Uiteindelijk krijgt het verhaal een ‘eind goed, al goed’ oplossing waarmee Perkins Gilman laat zien dat het heus niet allemaal slecht hoeft af te lopen in een huwelijk, als je elkaar maar de ruimte geeft om de eigen persoonlijkheid te kunnen blijven ontwikkelen. 

    Actueel

    Ondanks dat deze korte verhalen geschreven werden in een periode die inmiddels meer dan honderd jaar achter ons ligt, zijn de onderwerpen die de schrijfster aanhaalt nog steeds verrassend actueel. Ook vandaag de dag zijn de relaties tussen man en vrouw een graag besproken onderwerp en is er steeds meer aandacht voor mentale gezondheid. De moderne, vlotte en scherpe schrijfstijl zorgt ervoor dat deze bundel leest als een moderne korte verhalenbundel.

     

    Anky Mulders

    , , , , ,

  • In het land van vrouwen

    In het land van vrouwen

    ‘Ze waren akelig redelijk, die vrouwen’, zucht verteller Van in Charlotte Perkins Gilmans feministische klassieker Moederland. Oorspronkelijk gepubliceerd in 1915, leest de roman als een aanklacht tegen de Amerikaanse samenleving van die tijd. Maar het verhaal over de wederwaardigheden van drie mannen in een land bewoond door uitsluitend vrouwen heeft ook iets te zeggen over de tijd waarin we nu leven.

    Gilman (1860–1935), een vooraanstaande feminist uit haar tijd, maakt gebruik van een beproefde satirische methode. Met de mond van de nog jonge avonturier Van beschrijft ze een vredige, egalitaire vrouwelijke samenleving, die ze presenteert als diametraal tegengesteld tot de maatschappij waar de drie mannen van afkomstig zijn. In die omgekeerde wereld zijn de drie miljoen vrouwen van Moederland in staat zich zelfstandig voort te planten zonder inmenging van mannen. Hoe dat in de loop van tweeduizend jaar zich zo heeft ontwikkeld, laat Gilmore haar verteller opschrijven in een uitvoerig verslag dat niet mis zou staan in een antropologisch onderzoeksverslag.

    Geen concurrentie
    Van en zijn kompanen Terry en Jeff worden in het land van vrouwen keer op keer van hun sokken geblazen. De vrouwen die ze er tegenkomen zijn sterk, slim en vrij in hun bewegingen. Ze dragen soepele, lekker zittende kleding – niet onbelangrijk in de context van de Victoriaanse kledingvoorschriften van de vroege twintigste eeuw. Begrippen als ‘mannelijk’ of ‘vrouwelijk’ kennen ze niet en het komt niet in ze op iemand te willen behagen, want ze hoeven niet met elkaar te concurreren. ‘Het waren onbetwistbaar menselijke wezens,’ schrijft Van, ‘maar wat wij moeilijk konden begrijpen was hoe deze ultravrouwen, die slechts van vrouwen overerfd hadden, niet alleen bepaalde mannelijke eigenschappen hadden uitgeschakeld, die wij natuurlijk niet in hen zochten, maar ook veel van wat wij als wezenlijke vrouwelijk beschouwden.’

    In het licht van Gilmans tijd waarin een sterk historiserend idee van de wereld domineerde, wordt begrijpelijk dat de mannen alleen met een schok kunnen reageren als ze te horen krijgen dat geschiedenis, religie en tradities er weinig toe doen in Moederland. Wat telt is het nu dat gericht is op een nog mooier straks. Van: ‘De traditie waarin de man als voogd en beschermer optrad, was geheel uitgestorven. Deze geduchte maagden hadden van geen man iets te vrezen en daarom ook geen bescherming nodig. En wilde dieren kwamen in hun beschutte land niet voor.’

    Burgerschap
    Moederschap is het hoogst haalbare in Moederland en de opvoeding van kinderen is de hoogste kunst. Zo ver is die kunst ontwikkeld dat het geen opvoeding hoeft te heten: er worden geen regels gesteld en kinderen worden nooit gestraft. Scholing is een kwestie van een brede socialisatie, waarin kinderen in de eerste plaats burgerschap leren. In hun beroepskeuze zijn ze vrij om hun talenten en interesses te volgen. Macht is gelijk verdeeld, problemen worden openlijk besproken en, misschien wel het meest opvallende in de ogen van de drie mannen, de vrouwen geven openlijk toe dat hun eigen kennis nogal beperkt is. Ze stellen zich open voor nieuwe kennis en verwachten veel te leren van de mannen, want, menen ze, de mannen komen uit een wereld van contacten en veel verscheidenheid. Zo’n wereld moet wel superieur zijn aan hun eigen geïsoleerde stuk land. Wijselijk houden de mannen hun mond over de minder mooie werkelijkheid.

    Met zichtbaar plezier laat Gilman het drietal zwelgen in hun vooroordelen en zelfingenomenheid. Ze zijn imperialisten pur sang, die menen dat verre volkeren er zijn om veroverd te worden, net zoals ze menen dat vrouwen per definitie onderdanig aan mannen zijn. Ze krijgen de ene knauw na de andere te verwerken. Vooral de chauvinistische vrouwenman Terry kan er moeilijk aan wennen dat de vrouwen er niet uit zijn op een flirt en niet gelijk aan zijn voeten liggen, met fatale gevolgen. De romanticus Jeff daarentegen wordt overdonderd door zoveel schoonheid en voelt zich er uiteindelijk als een vis in het water. Over Van menen de vrouwen hij het meest op hun lijkt: hij is oprecht en analytisch. Hoewel ook hij zijn portie verrassingen heeft te verwerken, is hij op z’n minst zich bewust van zijn eigen tekortkomingen en kan hij tot op een zeker punt erboven uitstijgen. Zijn relatie tot Ellador, de vrouw met wie hij uiteindelijk trouwt, is eerst vriendschap. Verliefdheid komt pas later.

    Tweemaal herontdekt
    Moederland verscheen oorspronkelijk als een twaalfdelige serie in Gilmans eigen feministische tijdschrift The Forerunner.  Daarna zakte de roman in vergetelheid tot het in 1979 in boekvorm uitgebracht werd. In 1980 volgde de Nederlandse vertaling. De nu herdrukte vertaling is weliswaar een goed leesbare weergave van de inhoudelijke strekking van de roman, maar ze mist Gilmans bondige, ritmische toon en woordkeuze. Zo is bijvoorbeeld ‘doodkalm’ toch iets heel anders dan ‘cool as cucumbers’ in het origineel. Daardoor gaat veel onderhuidse ironie in de vertaling verloren. Toch leest ook de Nederlandstalige heruitgave als een bij vlagen kostelijke parodie op de Westerse samenleving, waarin de grootste strebers en de hardste ellenbogen vaak het verst komen. In dat opzichte is in honderd jaar tijd misschien niet zoveel veranderd is als we zouden willen.

     

    Carolien

    , , , ,

  • Oogst week 22 -2022

    Moeder wist niet beter

    Journalist en schrijver Paul Teunissen is geïnteresseerd in mensen. Dat blijkt uit zijn onderwerpkeuze voor zijn artikelen die hij schreef voor o.a. Het Parool en Vrij Nederland. Het zijn allemaal betrokken artikelen die ingaan op het verdriet, de worsteling en het leven van individuen. Verhalen over o.a. een thuisloos meisje, over ouders van omgekomen kinderen, zijn ouder wordende vader (ook verfilmd) en over het jongenmeisje Juul.

    Ook zijn eerder verschenen boeken gaan over echte mensen. In In de beste kringen kruipt hij in de huid van mensen die hun dierbaren zien lijden aan ziektes als dementie, depressie, schizofrenie en borderline. En in Extreme overlast schetst hij ‘Portretten van op drift geraakte levens’.

    Zijn derde boek, de onlangs verschenen roman Moeder wist niet beter wijkt echter af omdat het autobiografisch is. Het is een boek over rouw en berouw, over jezelf verliezen en uiteindelijk hervinden, over hoe de liefde ook na de dood blijft voortbestaan.

    Moeder wist niet beter is het verslag van een zoon die niet met de teloorgang van zijn eens liefdevolle moeder kan omgaan. Hij besluit haar een laatste brief te schrijven en verbreekt vervolgens het contact. Kort daarna overlijdt zijn moeder en verliest de rouwende zoon de grip op zijn bestaan. Twintig jaar later schrijft hij haar opnieuw, in een ultieme poging te doorgronden waarom hun ooit intens verbonden levens zo wreed uiteenvielen.

     

    Moeder wist niet beter
    Auteur: Paul Teunissen
    Uitgeverij: Uitgeverij Podium

    School voor zotten

    In hetzelfde jaar dat de Russische schrijver Sasja Sokolov, in 1975, de Sovjet Unie voorgoed mocht verlaten werd zijn manuscript van School voor zotten de Sovjet-Unie uit gesmokkeld en in het westen gepubliceerd.
    Sokolov werd in 1943 in Canada geboren, als zoon van een hooggeplaatste diplomaat maar groeide sinds 1946 op in de Sovjet-Unie.

    School voor zotten gaat over een jonge bewoner van een inrichting voor geestelijk gehandicapten. De jongen probeert in het reine te komen met de dood van zijn dierbare mentor en met zijn onbeantwoorde liefde voor zijn lerares. Zijn herinneringen aan jeugdzomers vallen samen met het heden, de doden zijn nog in leven en de geliefde is alom aanwezig.

    School voor zotten laat zich eveneens lezen als een metafoor voor het leven in de toenmalige Sovjet-Unie. Maar ook voor het leven in het huidige Poetin-Rusland waar nog steeds outsiders en dissidenten in psychiatrische inrichtingen of kampen worden opgesloten.

    Het boek werd vertaald door Gerard Cruys. Maxim Osipov, auteur van De wereld is niet stuk te krijgen schreef een nawoord.

     

    School voor zotten
    Auteur: Sasja Sokolov
    Uitgeverij: Uitgeverij Van Oorschot

    Het gele behang

    Vorige week werd Moederland in deze rubriek genoemd, een van de ‘vergeten literaire werken’ die uitgeverij Karakters terug onder de aandacht van het lezend publiek wil brengen.
    De schrijfster daarvan, de sociologe Charlotte Perkins Gilman (1860-1935) wordt wereldwijd beschouwd als een (weliswaar niet onomstreden) belangrijke feministische schrijfster. Haar opvattingen en ideeën verwerkte ze in haar romans en verhalen, en Moederland en Het gele behang zijn daarvan de meest bekende.

    Bij uitgeverij Orlando is onlangs Het gele behang verschenen. Het titelverhaal is gebaseerd op de eigen worsteling van de auteur met een postnatale depressie. In het verhaal raakt een jonge moeder in de ban van het gele behangpatroon op haar kamer, waarin ze een verplichte rustkuur ondergaat, en verliest langzaam haar verstand. De publicatie van ‘Het gele behang’ in 1892 veroorzaakte indertijd grote opschudding in de literaire en medische wereld.
    De andere verhalen in de bundel gaan over de traditionele plaats van de vrouw in de maatschappij. Voor Perkins Gilman stond vast dat niet alleen vrouwen maar ook mannen en kinderen zouden profiteren van het doorbreken van de vaste rolpatronen. Leidraad in al haar verhalen is de gelijkwaardigheid tussen man en vrouw.

    De verhalen voor deze bundel zijn geselecteerd, vertaald en van een nawoord voorzien door Tjadine Stheeman.

    Het gele behang
    Auteur: Charlotte Perkins Gilman
    Uitgeverij: Uitgeverij Orlando

    Carolien

    , , , , , , , , , , ,

  • Oogst week 21 – 2022

    Wolven op het ruiterpad – Over mensen en andere roedeldieren

    Hoogleraar Richard Dawkins heet weliswaar de pitbull van Charles Darwin, Nederland heeft zijn eigen waakhond van de evolutieleer: Tijs Goldschmidt. Op veertigjarige leeftijd, in 1993, stopt de evolutiebioloog met academisch werk om zich op het schrijven toe te leggen. Twee jaar later wordt zijn proefschrift Darwins hofvijver genomineerd voor de AKO-literatuurprijs, die het nipt afstaat aan Connie Palmens De Vriendschap. Voor zijn essaybundeling Oversprongen wint Goldschmidt in 2001 de Jan Hanlo-essayprijs, waarmee zijn schrijverstalent definitief is bevestigd. Zelf definieert hij het ideale essay als een brief die je aan een goede vriend of vriendin zou schrijven. Sinds 17 mei jl. ligt zijn nieuwste boek in de winkel: Wolven op het ruiterpad – Over mensen en andere roedeldieren.

    Het kunstmatige onderscheid tussen cultuur en natuur heft Goldschmidt op. Via persoonlijke verhandelingen en filosofische overwegingen probeert hij te onderzoeken hoe het biologische verschijnsel evolutie juist haar weerslag heeft op door de mens gemaakte abstracties, zoals DNA-onderzoek, tekstdragers en onze mobiliteit. Zelfs racisme, xenofobie en pornografie krijgen aandacht. Hoe belezen hij zich hierbij ook betoont, zijn frivoliteit en associërend vermogen laten hem nooit in de steek. Toegankelijkheid is heilig.

    Wolven op het ruiterpad - Over mensen en andere roedeldieren
    Auteur: Tijs Goldschmidt
    Uitgeverij: Singel Uitgeverijen – Athenaeum

    Moederland

    Als beïnvloeder van Simone de Beauvoir en Iris Murdoch is Charlotte Perkins Gilman (1860 – 1935) een belangrijke feminist. Zij breekt door met Het gele behang (The yellow wallpaper): een aanklacht tegen het Victoriaanse patriarchaat én een openhartige, deels autobiografische roman over een vrouw met een zenuwinzinking. Tegelijk is Gilman omstreden vanwege onversneden racistische denkbeelden. Ze bepleit eugenetica, wil de slavernij liefst herinvoeren en ontmenselijkt Afro-Amerikanen. Bovendien hekelt ze de ‘omvolking’ waaronder de Angelsaksische populatie in de VS gebukt gaat. In 1915, precies zeventig jaar voor de feministische dystopie over de dienstmaagd van Atwood, schrijft Gilman Moederland, origineel Herland.

    In Moederland, waarnaar de titel verwijst, leven alleen vrouwen en meisjes. Als Amazones bonen zij hun eigen dopjes en dat zonder oorlog, ziektes of andere narigheid. Overheersing, religieuze regimes en kwalijke ideologieën bedreigen de vrede evenmin. Ann J. Lane, Gilmans voornaamste critica, omschrijft Moederland als vooruitstrevend. Het behandelt thema’s waarmee we als androcentrische samenleving nog altijd worstelen: de vermeende onderworpenheid van de vrouwelijke natuur, het spanningsveld tussen zelfstandigheid en nabijheid in seksuele relaties, en werk als zelfexpressie. Ruim een eeuw na de publicatie blijkt Moederland razend actueel. Dat zegt genoeg over hoe het met het matriarchaat gesteld is.

    Moederland
    Auteur: Charlotte Perkins Gilman
    Uitgeverij: Karakters

    Langs de kustlijn

    Ooit geweten dat de Waddenkust van Den Helder tot aan het Deense Jutland loopt? De Deense schrijfster Dorthe Nors neemt ons mee langs de kust die als geen ander onderhevig is aan de getijden. Haar schrijverscarrière kent dan weer geen eb en vloed. Als publicist voor The New Yorker geniet Nors internationale bekendheid; haar werk wordt in vele landen gewaardeerd. Waar Nors aanvankelijk begint met thrillers, sleept zij in 2014 de Per Olov Enquist-prijs voor Karateslag in de wacht. In 2017 loopt zij met Spiegel, spiegel, schouder ternauwernood de Man Booker International mis. Nu is daar dus Langs de kustlijn, origineel En linje i verden.

    Het melancholische, Deense volkslied ‘Der er et yndigt land’ (Er is een lieflijk land) krijgt een proza-uitwerking. Waar deze hymne de oostelijke kust bezingt van Denemarken, eert Nors juist de westelijke kant. Het motto van het volkslied luidt: ‘Deze hoek van de wereld lacht meer naar mij dan welke ook’. Hoewel de Waddenkust geografisch gezien inderdaad de vorm aanneemt van een brede glimlach, lopend van Schagen tot Skagen, tovert Nors meer tevoorschijn dan een grijns. Haar hommage aan wandelpaden en literatuur koppelt ze aan natuurpracht, grijze luchten en gevoel. De waddenkust, wát een kust.

     

    Langs de kustlijn
    Auteur: Dorthe Nors
    Uitgeverij: Podium

    Daan Lameijer

    , , , , ,