Recensie door Machiel Jansen
Een vraag die niet beantwoord kan worden moet je niet stellen. De Zuid-Afrikaanse dichter en schrijfster Antjie Krog (1952) stelt zich zulke vragen wel. Zij stelt zich de vraag ‘ Hoe is het om zwart te zijn?’ in haar nieuwe boek Niets liever dan zwart.
Misschien is het goed beschouwd geen vraag die Krog zichzelf stelt. Misschien is het een uitroep van wanhoop, of een trieste constatering dat belangeloos medeleven niet mogelijk is. Misschien is het een uitdrukking van twijfel over een samenleving die verbonden zou moeten zijn maar het niet is. Misschien is het een roep van machteloosheid van een voormalig strijdster tegen apartheid. Hoe dan ook, Krog maakt het ons en zichzelf niet makkelijk in Niets liever dan zwart.
Eerder schreef ze twee andere non-fictie boeken over de veranderingen in Zuid Afrika, De kleur van je hart (1998) en Een andere tongval (2003). Niets liever dan zwart kan als het slot van een trilogie beschouwd worden.
Het boek opent met een beschrijving van een moord op een zwarte bendeleider waarbij Krog zonder het te weten en te willen, betrokken wordt. Het is dan 1992, Mandela is vrij maar het apartheidsregime van de Klerk is nog aan de macht. De terreur neemt eerder toe dan af. Vlak na de moord staan de moordenaars bij Krog op de stoep. Zij kent één van hen als activist van het ANC en brengt de mannen op verzoek met haar auto even weg. Ook wordt haar gevraagd of ze een bebloed t-shirt kan vernietigen. Pas later hoort ze van de moord en beseft ze waar ze in betrokken is geraakt. De politie is haar vrijwel onmiddellijk op het spoor.
Voor Krog begint hier een reusachtig moreel dilemma. Zij is een fervent strijdster tegen apartheid en sympathiseert actief met het ANC. Maar de moord heeft alle kenmerken van een criminele afrekening en lijkt niets met een politieke strijd te maken te hebben. Naar de politie gaan is een vreselijke optie. Het betekent ANC kameraden verraden aan de terreur van het apartheidsregime. Toch kiest ze er uiteindelijk voor om in de rechtbank te getuigen en de waarheid te spreken. Het voorval leidt tot een schuldgevoel waar het hele boek omheen geschreven lijkt. Terugkijkend schrijft ze ‘Ik koos intuïtief de veiligheid van de politie van de Afrikaner regering. In het meest moreel geladen moment van mijn leven koos ik Afrikaners, én – en misschien is dat wel het ergst – versluierde dat met morele en juridische taal.’
Als het erop aankomt kiest de blanke Antjie Krogt voor het Afrikaner gezag. Dat harde oordeel velt ze over zichzelf als later blijkt dat de moord wel degelijk een politieke component had. Tijdens de verhoren van de Verzoenings- en Waarheidscommissie blijkt dat de geheime dienst zwarte criminele bendes aanmoedigde gewelddadig te worden om zo het ANC te verzwakken.
Voor Krog lijkt de moord, die ze al eerder verwerkte in de novelle Relaas van een moord, te leiden tot wat ik een existentïele crisis zou willen noemen. Ze begint een zoektocht naar de idenditeit van haar land en doet een ultieme poging dichterbij de zwarte waarden van het nieuwe Zuid Afrika te komen. Begging to be black heet de oorspronkelijke, Engelse titel en de wanhoop die daaruit spreekt is tekenend voor het persoonlijk karakter van het moreel dilemma waar Krog mee worstelt.
De beschrijving van de moord en de nasleep daarvan wisselt Krog af met hoofdstukken over de geschiedenis van koning Moshoeshoe (1786-1870), dagboekaantekeningen en brieven vanuit Berlijn en gesprekken met de Australische filosoof Paul Patton. Die laatste zijn zonder meer het vervelendst en maken het boek onnodig ontoegankelijk. Patton is duidelijk het type filosoof dat orakeltaal uitslaat, waarbij de toehoorder wanhopig houvast zoekt door een interpretatie te kiezen die de vage woorden terugbrengen tot iets wat lijkt op dat wat men wil horen. Om een voorbeeld te geven: ‘Niet vlucht als in vluchten dus, maar vlucht als vertrek in een bepaalde richting. Door jezelf te transformeren. Door jezelf te transformeren, beweeg je je uit een vastomlijnde, bekende identiteit.’
Krog stelt zich tegenover de filosoof op als een patiënt bij een therapeut. Zij worstelt met een probleem en wil van hem een oplossing horen. Als hij orakelt ‘het doel van goed schrijven is het leven mee te voeren naar de toestand van onpersoonlijke macht’ pent zij dat neer alsof het een teken betreft dat haar de juiste weg zal wijzen. In een later gesprek klaagt ze dat ze zich niet kan indenken hoe het is om zwart te zijn. Ze zegt: ‘deels ben ik hartstikke bang dat dat een indicatie is dat er ergens toch een restje smeulend racisme in mij zit, een onwillekeurige reflex. Dat ik me niet kan indenken wat het is om zwart te zijn, omdat ik eigenlijk een afkeer heb van zwart.’
Op zo’n moment doet Krog denken aan een moeder die zoveel van haar kind houdt dat ze bang wordt van de dwanggedachte dat ze het kind iets aan kan doen. Haar intellectuele zoektocht lijkt dan een afleidingsmanoeuvre om een diep persoonlijke crisis te maskeren. Dat is jammer want Krog verdient zoveel meer. Op haar schrijfstijl is niets aan te merken en haar oprechtheid en intelligentie leiden vaak tot mooie observaties. De meeste daarvan zijn te vinden in de hoofdstukken die gaan over koning Moshoeshoe. Krog beschrijft hem als een 19e eeuwse Mandela, een wijs man, die geweld en oorlog uit de weg ging en streefde naar verzoening. Als de eerste blanke zendelingen het huidige Lesotho binnen komen reageert Moshoeshoe niet argwanend of agressief maar verwelkomt de zendelingen met open armen. De ontmoeting tussen de Franse zendeling Casalis en Moshoeshoe weet Krog erg goed te beschrijven. Twee wereldbeschouwingen die elkaar ontmoeten, niet botsen maar gezamenlijk optrekken.
Maar ook in deze hoofdstukken heeft Krog af en toe haar intellectuele kracht niet in de hand. Ze vertelt niet alleen de geschiedenis van de koning maar interpreteert en becommentarieert die ook. Dat is soms onnodig. Zo vertelt ze het verhaal van een aantal blanke kolonisten die bij Moshoeshoe komen om te vragen om zijn land op te delen. Hij reageert met het bijbelse verhaal van Koning Salomo die een kind aan één van twee vrouwen moet toewijzen. Beiden beweren de moeder te zijn en Salomo dreigt het kind in stukken te hakken, waarop de moeder smeekt het kind dan maar aan de andere vrouw te geven. Moshoeshoe reageert op het verzoek zijn land in stukken te hakken als de moeder van het kind: ‘dan raak ik het liever helemaal kwijt!’ Met deze christelijke anekdote leest hij de blanke, Christelijke kolonisten vreselijk goed de de les. Het is een rake passage maar Krog voelt helaas de behoefte om er nog wat aan toe te voegen: ‘Er stonden de koning verschillende opties open in reactie op het verzoek zijn land op te delen…’
De geschiedenis van Moshoeshoe is een poging van Krog om dichterbij de zwarte identiteit van haar land te komen. Die pogingen begrijp je ook het best als ze vorm van verhalen aannemen. Zo wordt het idee van vergeving heel mooi uitgewerkt. Krog vertelt hoe Moshoeshoe totaal onverwacht een groep kannibalen die zijn grootvader hebben opgegeten niet straft maar opneemt in de gemeenschap. Hen doden zou betekenen dat hij het graf van zijn grootvader zou onteren. Het is een onorthodoxe poging om conflicten te bezweren en je herkent het als Krog in een later hoofdstuk de Verzoenings- en Waarheidscomissie bespreekt. Het is geen vergeving van Christelijke maar juist van Afrikaanse oorsprong.
Niets liever dan zwart is een moeilijk en ontoegankelijk boek. Misschien komt het omdat ik een blanke, mannelijke Nederlander ben, maar het is me niet gelukt me te verplaatsen in Krog en om haar dilemma na te voelen. Ik kan me niet voorstellen hoe het is om je voortdurend de vraag te stellen ‘Hoe is het om zwart te zijn?’ Krog heeft zich teveel laten gaan in intellectuele analyses die naar mijn idee het probleem alleen maar versluieren in plaats van verduidelijken. Ik had graag gezien dat de filosoof in plaats van diepe gesprekken met haar te voeren, had gezegd: ‘Zwarten vragen zich niet af wat het is om zwart te zijn.’
