Literair Nederland

Rainer Maria Rilke (1875-1926) leidde zijn hele leven een zwervend bestaan maar de laatste vijf jaar van zijn leven bracht hij door in een kasteel in Muzot, een gehucht in het Zwitserse Rhônedal aan de Franse kant van de taalgrens. Het kasteel is gelegen in het hart van de wijn en boomgaarden en daar schreef Rilke onder andere de verzamelingen van gedichten Vergers en de fameuze Quatrains valaisans.

Ook schreef hij daar aan zijn laatste Duitstalige bundel, De sonnetten aan Orpheus. Daarna dichtte hij een tijdlang niet meer. Nieuwe inspiratie kwam, behalve van het landschap waar hij steeds meer voor ging voelen, vooral van het gebruik van een nieuwe dichttaal het Frans, dat hij zijn hele leven al voerde voor brieven en gesprekken en dus nu voor zijn gedichten. Die inspiratie resulteerde in een enkele maanden voor zijn dood bij Gallimard verschenen bundel, die nu door Jan Kuijper is vertaald.

Onno Wesseling (1967) was fysiotherapeut en werd klassiek zanger en zangdocent tot een gehooraandoening hem dwong te stoppen met zingen, waarna hij het schrijverschap ontdekte. Ook was hij bonbonmaker. Aspecten uit zijn leven die in zijn roman Suiker een rol spelen. Zo wordt de hoofdpersoon Lennart in de negentiende eeuw als bastaard geboren. Hij wordt gekleineerd in het gezin waarin hij wordt opgenomen en zoekt zijn heil in de keuken. Daar wordt hij door het personeel als een van hen gewaardeerd en raakt hij gefascineerd door geur en smaak. Hij ontmoet een Zwitserse Zuckerbäcker: een meesterpatissier die hem meeneemt naar Venetië. Daar leert hij de magie van suiker, chocolade en liefde kennen. Ondertussen verliest hij zijn gehoor en dat houdt hij angstvallig verborgen omdat de ontdekking daarvan het einde van zijn dromen kan betekenen. Zonder dit te beseffen brengt hij daarmee anderen in gevaar. Wesseling schreef een roman over vertrouwen en wat er gebeurt als dit vertrouwen niet terecht is. Een roman waarin smaak en geur een belangrijke rol spelen.

De bioloog Frans de Waal (1947) doet sinds 1981 wetenschappelijk onderzoek in de Verenigde Staten. Hij trok voor het eerst internationaal de aandacht met zijn boek Chimpansee-politiek (1982). Daarna volgden nog vele boeken waarin het gedrag van mens en dier naar elkaar toe vertaald worden. Over een week verschijnt zijn veertiende boek met de titel: Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn? een titel die de boodschap in zich verbergt dat de mens waarschijnlijk niet zo bijster slim is als we wel denken. Hoe slim dieren zijn beschrijft hij in dit boek.

Frans de Waal houdt zich zijn hele carrière al bezig met de vraag: Wat is het verschil tussen menselijke en dierlijke intelligentie, en vooral: hoe komen we daarachter? De laatste jaren heeft het onderzoek naar dierlijke intelligentie een grote vlucht genomen. Onderzoekers proberen zich steeds meer te verplaatsen in het standpunt van de dieren. In Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn? maakt De Waal de balans op. Een fascinerend boek dat je op een werkelijk andere manier laat kijken naar wat dier én mens kunnen.

In de dezer dagen  alomtegenwoordige Mattheus Passion klinkt het als volgt: ‘Und sie boten ihm dreissig Silberlinge. Und von dem an suchte er Gelegenheit, dass er ihn verriete.’

Daarmee is Judas de spreekwoordelijke verrader geworden.

‘Hij wordt beschouwd als de verpersoonlijking van het kwaad en is zonder twijfel de meest bespotte Bijbelse figuur: Judas Iskariot, de discipel die Jezus verraadde met een kus. Aan de hand van tweeduizend jaar kunst, theologie en literatuur schetst Peter Stanford een historische en culturele biografie van een man wiens naam synoniem werd met verraad.
Daartegenover plaatst hij de theorie dat Judas ook als slachtoffer kan worden beschouwd. Men zou Judas dankbaar moeten zijn voor de rol die hij in het goddelijke drama van de verlossing speelde.
‘You’ll have to decide,’ zong Bob Dylan in de jaren zestig, ‘whether Judas Iscariot had God on his side.’
Hoewel hij direct na zijn verraad een einde aan zijn leven maakte, werd Judas al die eeuwen in leven gehouden in poëzie, op schilderijen, in popliedjes en zelfs als biermerk. In dit boek leidt Stanford de lezer door een oneindig museum vol uitingen van fascinatie, afschuw en bewondering voor de grote verrader.’

Bananafish, uitgeverij voor vreemd genoeg onvertaalde literatuur, een prachtige doordenker voor een mooi intitiatief. We gaan ze in de gaten houden deze uitgeverij van lezers met een goede smaak. Een van hun eerste uitagaven is deze Jarry:

‘Een God met een zeegroene snor en een tropenhelm zit met een baviaan en een deurwaarder in een roeiboot die vaart over land. Het klinkt als een mop, maar het is het begin van een culturele omwenteling. Jarry is vooral bekend door de agressieve humor van Koning Ubu die de aanzet gaf tot het futurisme, het dadaïsme en het surrealisme.

Maar in Doctor Faustroll heeft Jarry cabaret, wetenschap, kunst en esoterie weten samen te ballen tot de wetenschap der wetenschappen, de ’Patafysica. In zijn voorwoord bij deze editie geeft Matthijs van Boxsel (Encyclopedie van de domheid) drie definities van deze wonderlijke discipline.

Ruim baan voor een heruitgave van een wel heel bijzonder boek. John Berger dreigt vergeten te worden (hoewel de man nog leeft) na de uitgave een jaar of twintig terug bij De Bezige Bij van de trilogie Into their Labours. Nu deel 1: Het varken aarde. Een werkelijk schitterende, wijze, reeks verhalen over het plattelandsleven in Frankrijk. De wereld van boeren en handelaars, oogsten en maaien, eten en werken. Het is een geweldig besluit van Schokland dat ze dit opnieuw gaan doen. In een formidabel scherpe vertaling van Sjaak Commandeur, niets dan superlatieven voor dit boek.

‘Autobiografische poëzie is de laatste decennia in de Nederlandse literatuur niet bijzonder in zwang geweest. Toch verklaart dat maar ten dele de bijzonder plezierige frisheid die het dichtdebuut van Mathijs Gomperts kenmerkt. Volledig wars van modes en gebruiken etaleert Gomperts met brille zijn dichterlijke doelgerichtheid. Geen gezochte diepzinnigheid, geen in het nieuwe millennium zo onvermijdelijk geworden overvloed aan ironie in zijn verzen, maar zorgvuldig gecomponeerde herinneringen aan belevenissen zoals ze zich ophouden in ieders geheugen. Gomperts lezen is terugdenken zonder patina van nostalgie en opnieuw leren kijken.

De bundel werd feestelijk gepresenteerd in Perdu, op zaterdag 30 januari 2016, met onder anderen: Charlotte Mutsaers, Mathijs Gomperts, Erik Lindner, Simone van Saarloos, Kira Wuck, Maurits de Bruijn, Dirk Vis, Annelein Pompe, Stijn Verhoeff, Renske van Enckevort, Roberta Petzoldt, Pieke Werner, Caroline Ruijgrok & Nina Rompa Duo.

Op vrijdag 22 januari was Mathijs te gast bij Tijd voor MAX Radio op Radio 5 om te praten over zijn debuut, terugluisteren kan hier! Het interview met Matthijs begint vanaf minuut 36.’

Een ‘ Luxemburge landschap met het dorp Schönfels’  door de schilder Barend Cornelis Koekkoek vormt de achtergrond van het omslag van Arjaan van Nimwegens nieuwe roman Onder het dal. Een hoogstromantisch en fraai idyllisch landschap met een duidelijke zichtlijn: het goddelijk licht valt schuin op een stukje akker. Het is een historische roman over een groep idealisten die een zelfvoorzienende gemeenschap wil beginnen. Dat kan natuurlijk alleen maar misgaan. En dan geschreven door wie volgens de Standaard der Letteren ‘De hedendaagse Nederlandse Laurence Sterne is.’

Dat van Nimwegen op Sterne zou lijken kunnen we toevallig goed controleren want in de vermaarde Perpetuareeks verscheen deze week Sterne’s grote Tristram Shandy.

Volgens het uitnodigend nawoord van Joke van Leeuwen is dit een ’tijdloos werk van een superieure ouwehoer.’ Kijk, dat spreekt aan. Sterne zou de grondlegger van de befaamde ‘stream of consciousness’ zijn, en een der eersten die experimenteerde met beeld als een niet los te koppelen onderdeel van de tekst, zoals het invoegen van twee zwarte pagina’s na de dood van een personage. Zie ook hier hoe dat in eerdere drukken ging.

Zou Hans Maarten van den Brink zijn geweldig Over het water ooit kunnen evenaren?

‘Op een koude ochtend in 1961 beginnen twee jongens hun werkzame leven in een kantoor aan een slordige gracht in Amsterdam. Meer dan veertig jaar later moet een van beiden afscheid nemen. Terwijl alles om hem heen veranderd is, lijkt Karl Dijk al die tijd dezelfde te zijn gebleven. Maar juist dat maakt hem zo raadselachtig. ‘

U leest het snel op Literair Nederland.