Literair Nederland

Wie de biografie Erasmus. Dwarsdenker van Sandra Langereis las, weet dat diens Lof der zotheid, zoals wij die kennen de laatste versie is van een hele reeks herzieningen door Erasmus zelf. De ‘oerversie’ uit 1511 is nu bezorgd door de biografe in de vorm van een lees- en luisterboek. In haar inleiding schrijft Langereis dat Lof der zotheid ‘een denkbeeldige theatervoorstelling [is]. Van een als vrouw verklede man met een dubbeltalent voor ernst en humor, die de mensheid de ongemakkelijke waarheid vertelt met een goeie grap. De tekst is geboren uit boosheid en frustratie – zoals alle satire die ertoe doet’.
De acteur maakte in zijn vrouwenkleding grapjes: ‘Grapjes die deze opvallend goedgebekte Vrouw dwaasheid zélf meteen weer listig ondermijnde, met sarcastische spotternijen aan het adres van de domme heren godgeleerden: och, had ze maar kunnen opkomen in de rol van Heer wijsheid oftewel Heer theologicus, verzucht Vrouw dwaasheid vilein, dan namen al die hooggeleerde heertjes in haar publiek haar onconventionele bijbelcitaten vanzelf serieus’. Langereis verzorgde voor dit boek een moderne hervertelling die ze zelf inleidt. De tekst wordt voorgedragen door Jorgen Heijdenrijk.

Het titelverhaal uit Bevrijdingsdag van George Saunders begint zo:
‘Het is dag drie van Interim.
Een tamelijk lang Interim, voor ons.
Heel de dag vragen wij ons af: Wanneer komt meneer U. terug? Naar Podium? Zijn de Untermeyers (meneer U., mevrouw U., volwassen zoon Mike) tevreden? Indien ja, waarom? Indien nee, waarom niet? Wanneer wordt ons volgende keer gevraagd te Spreken? Over wat, in welke smaak?’
Waar moet dat heen? Saunders schrijft bizarre verhalen rond buitennissige personages. Iedereen lijkt vast te zitten in zelf gecreëerde gevangenissen, vaak zonder dat ze dat door hebben.
Saunders’ roman Lincoln in the bardo werd bekroond met de Man Booker Prize van 2017 en kreeg ook in Nederland fans van zijn geestige en bizarre verhaalwendingen. Voor wie zelf wil leren schrijven is zijn vorig jaar verschenen essayistische Een duik in de vijver in de regen verplichte kost. Aan de hand van korte stukken van Russische grootmeesters legt hij daarin zijn lezers uit hoe je een verhaal opzet en hoe je het vervolmaakt door te schrappen.

De verzameling verhalen met de titel Lot is het debuut van Bryan Washington (geboren in 1993 en nu wonend in Houston) uit 2019. Een jaar later werd zijn eerste roman gepubliceerd, die vorig jaar al in Nederlandse vertaling verscheen als Aandenken. De nu ook vertaalde bundel Lot bevat korte verhalen die een onderlinge relatie hebben via de naamloze Latijns-Amerikaanse hoofdpersoon die in veel gevallen de verteller is. Maar ook andere leden van het gezin waarvan hij deel uitmaakt duiken in de verschillende verhalen op. De verhalen schetsen een beeld van de melting pot die Houston is en van de coming out van de verteller in een milieu waarin homofilie op zijn minst wordt verdoezeld. Broer Javi is zelfs uitgesproken homofoob. Vanuit het perspectief van de verteller worden we meegetrokken in de levens van mensen die door een gesloten gemeenschap naar de marge worden gedrongen.
Aan het project werkten dertien vertalers mee in samenwerking van het Expertisecentrum Literair Vertalen, het Vertalershuis Amsterdam en de uitgeverij.

De stof voor Dromen van de Karoo van Julia Blackburn diende zich aan in de jaren 70 van de vorige eeuw, al zou het nog jaren duren voor ze een vorm vond om er een boek over te schrijven. Blackburn werkte destijds aan haar boek The White Man, dat in een aantal verhalen vertelde hoe gekoloniseerde volkeren de westerse beschaving zagen. Ze stuitte toen in de Openbare Bibliotheek van Londen min of meer bij toeval op een dikke pil, getiteld Specimens of Bushman Folklore van Wilhelm Bleek en Lucy Lloyd uit 1911: ‘Toen ik het opensloeg, zag ik een raadselachtige taal die wemelde van de uitroeptekens, streepjes en markeringstekens, vergezeld door vreemde, haperende vertalingen van verhalen en observaties, liedjes en herinneringen. Vrijwel meteen had ik het gevoel een wereld te worden binnengezogen die in niets leek op wat ik kende’.
Die wereld was die van de /Xam, het volk dat ten zuiden van de Oranjerivier in de Karoo woonde en in de 19^de eeuw bruut door kolonisten was verdreven. Het volk is inmiddels geheel uitgestorven, maar met het bibliotheekboek uit 1911 bleek hun taal te zijn gered. Blackburn besloot in 2020 naar de Karoo af te reizen, maar ondervond daarbij al snel de beperkingen van de corona-epidemie. Min of meer gedwongen verdiepte ze zich in de verhalen van de /Xam, het volk dat zich niet boven de natuur stelde, maar zich zag als een klein onderdeel daarvan. Dromen van de Karoo is rijk geïllustreerd met afbeeldingen uit het boek van Bleek en Lloyd.

De Italiaanse schrijfster Natalia Ginzburg, die ook acteerde in Het evangelie volgens Mattheus van Pasolini en een aantal jaren voor de Communistische Partij in het Parlement zat, schreef in 1960 al een essay dat De kleine deugden heet en gaat over de opvoeding van haar kinderen. Het is samen met tien andere opgenomen in een verzameling met dezelfde titel die in Italië al verscheen in 1972 en herhaaldelijk herdrukt werd. Nu is er een Nederlandse vertaling van. De elf essays zijn geschreven tussen 1944 en 1960. Ze hebben een autobiografische inslag maar hebben een bredere, universele draagwijdte. De schrijfstijl is zeer toegankelijk en beeldend. Zo begint het eerste essay, Winter in de Abruzzen, aldus: ‘In de Abruzzen zijn maar twee seizoenen: de zomer en de winter. De lente is sneeuwerig en winderig als de winter, en de herfst is heet en helder als de zomer. De zomer begint in juni en eindigt in november. De lange zonnige dagen op de lage, droge heuvels, het gele stof op de weg en de buikloop van de kinderen eindigen en de winter begint. Men leeft dan niet meer buiten: de kinderen op blote voeten verdwijnen van de kerktrappen’.

In De fantasten schrijft journalist Ian Buruma over drie levens die je op het eerste oog niet meteen met elkaar zou verbinden.  Het eerste is dat van Felix Kersten de weldoorvoede masseur van Himmler die hem zijn ‘wonder-boeddha’ noemde. De tweede hoofdpersoon is Kawashima Yoshiko, een prinses van de Mantsjoes die zich graag als man verkleedde en in China voor de Japanse geheime dienst spioneerde. Tenslotte is er de in ons land zeer bekende Friedrich Weinreb, een chassidisch Joodse immigrant die geld van andere Joden aannam en beloofde dat hij hen van deportatie naar Polen zou redden, maar een aantal van deze mensen uiteindelijk verraadde aan de Duitse politie – zijn figuur leidde in Nederland vanaf 1970 tot een heftige polemiek tussen pleiters voor en tegen hem. ‘Ze waren’, zo schrijft Buruma in zijn Proloog, ‘alle drie Hochstapler. Deze term verwees oorspronkelijk naar een bedelaar die zich de manieren van iemand uit de hogere stand aanmeet wanneer hij in het nauw wordt gebracht. In het Nederlands wordt het woord meestal vertaald als oplichter, zwendelaar of opschepper en heel soms zelfs als hoogstapelaar (…) Weinreb, Kawashima en Kersten konden zo goed verhalen vertellen dat er lang na de oorlog nog steeds geloof werd gehecht aan een aantal van hun wildste verzinsels, in het geval van Kersten zelfs door vooraanstaande historici’. Volgens Buruma is zijn beschrijving hoogst actueel: ‘De drie hoofdpersonen komen akelig eigentijds over in een tijd waarin een Hochstapler uit reality-tv-programma’s president van de Verenigde Staten kan worden, waarin essentiële informatie als “nepnieuws” wordt afgedaan en waarin veel mensen geloof hechten aan de complot- en samenzweringstheorieën die opborrelen uit de collectieve verbeelding van het internet. Weinreb, Kersten en Kawashima verzonnen hun verhalen tijdens en na de Tweede Wereldoorlog, maar deze fantasten zouden zo uit de wereld van de sociale media kunnen komen. Er is, met andere woorden, geen essentieel verschil tussen de situatie tijdens de oorlog en de omstandigheden waarin we nu leven’.