Literair Nederland

Charles Ducal
In inkt gewassen

‘Er is geen poëzie in een te helder leven’ schrijft Charles Ducal (1952) in het gedicht ‘Poëtica’. ‘Alles wat toonbaar is moet overschreven, / ieder gedicht gewassen in inkt’. Het is die discrepantie tussen wereld en woord, tussen vlees en taal, tussen dier en mens die in Ducals nieuwste bundel In inkt gewassen onhoudbaar blijkt en vrijwel elke pagina beheerst. Na acht jaar dichterlijke afwezigheid, acht jaar na Naar de aarde is er de terugkeer naar het woord; uit noodzaak.

‘In inkt gewassen’ is ook de bundel van Charles Ducal. Er is de toestand en de onmogelijkheid om die toestand – hoe rauw die ook wordt geformuleerd – even rauw, even dreunend voor te stellen. Het andere uiterste is eveneens gedoemd om te mislukken. In ‘Op de vlucht’ is het de eeuwige terugblik die de vluchtende mens als het zwaard van Damocles boven het hoofd hangt. Met één snok kan de afstand worden vernietigd. IJdele hoop, ijdel streven dus. De enige echte, maar niet-realiseerbare oplossing ligt aan het begin, of beter daarvoor: ‘ik ben er niet / ik ben nog veilig / dood’ (‘In den beginne’). Ducal toont zich in In inkt gewassen geëngageerd, bereid te spreken over de rauwe kant van het leven en de stekelige kant van het schrijven. Dat engagement wordt zowel gevoed als tegengewerkt door het pessimisme dat in Ducals schrijven ontwaarbaar is: de situatie is onontkoombaar, (gedichten) schrijven lost in het geheel niets op, en resulteert, integendeel, vaak in een verbloeming van wat er echt gaande is. Desondanks blijft er toch een kleine revolutionair in de massa overeind. De hoop op verandering, hoe klein ook, is er nog steeds: ‘Het heeft iets wanhopigs, maar toch, // het is een begin.’ (‘Revolutie’)

maar de nauwkeurigheid ontbreekt me

‘Zonder kritiek wordt niemand groot’, luidde de kop van het artikel waarmee Thomas Vaessens begin dit jaar de knuppel in het hoenderhok gooide. Hij pleitte daarin voor serieuze aandacht van de traditionele critici voor nieuwe vormen van poëzie, zoals poetry slams, technische experimenten op cd-Roms en het internet. Ook daar moet het kaf van het koren gescheiden worden, betoogde hij, en zolang die nieuwe poëzie genegeerd wordt door de mensen die de dienst uitmaken in het poëziewereldje zal dat niet gebeuren.

Tussen neus en lippen door pleitte hij ervoor het universitair onderwijs aan te passen aan het kennisniveau van de studenten. Dat heeft hij geweten. Onder de ogen van de geïnteresseerde krantenlezers rolde iedereen die vond dat hij ‘ertoe doet’ in de poeziekritiek over de kersverse hoogleraar heen.

Het bewuste artikel is opgenomen in Ongerijmd succes, poëzie in een onpoëtische tijd en vormt de afsluiting van een degelijk sociologisch onderzoek naar de rol die literatuur in het algemeen en gedichten in het bijzonder, spelen in onze maatschappij. Thomas Vaessens laat daarin zien dat revoluties in de literatuur nooit door schrijvers worden veroorzaakt, maar door ontwikkelingen van buiten af. De boekdrukkunst maakte het produceren van boeken mogelijk, de komst van de goedkopere pockets maakte literatuur bereikbaar voor een groot publiek, en de bestsellercultuur die we nu kennen verandert de rol van kranten en tijdschriften van trendmakend tot trendvolgend. De meest recente ontwikkeling in dit rijtje, betoogt Vaessens, is de komst van internet en nieuwe media. Om literatuurgeschiedenis te schrijven, kunnen we dus niet om deze nieuwe ontwikkeling heen.

Wie goed leest naar wat Vaessens te melden heeft, kan niet anders dan verbaasd zijn over de enorme ophef die over zijn standpunten ontstaan is. Nergens pleit hij ervoor om goede dichters te negeren en voortaan alleen nog maar naar het internet te kijken. Hij zegt niet dat studenten de grote boeken niet meer hoeven te lezen, hij constateert dat ze dat op de middelbare school niet meer doen en consequenties daarvan voor het niveau waarop eerstejaars studenten op de universiteit instromen. Het een wil hij niet afschaffen ten gunste van het ander, hij wil het gebied dat we ‘literatuur’ noemen, breder maken dan het nu is.

Moderne literatuurliefhebbers lezen niet alleen, ze googelen tegelijkertijd, msn-en, kijken tv en sturen een sms. Al die vormen van communicatie beïnvloeden elkaar en een sommige dichters gebruiken dat in hun werk. Mensen als Mark Boog en Maria van Daalen en Tonnus Oosterhof experimenteren met technische foefjes in hun gedichten en eigenen zich daarmee nieuwe manieren van expressie toe.

In een interview met het Financieele Dagblad, waarvoor hij zelf jarenlang poeziecriticus was, zegt Thomas Vaessens: “Wie op zaterdag een rondje langs de voetbalvelden maakt ziet dat er beroerd wordt gespeeld. Alleen heel af en toe stuit je op een enkeling die het tot het eerste van Ajax zou kunnen schoppen. Zo gaat het ook met de dichters op internet. Het gros is niet verheffend en toch zit er wel degelijk talent tussen. Je moet alleen iets beter zoeken dan wanneer je de boekhandel in loopt, want daar heeft al een selectie plaatsgevonden.”

Ook dichters die zich buiten de gebaande paden begeven verdienen een eerlijke kritiek en een onbevooroordeelde blik. En geen haantjes die verontwaardigd beginnen te kraaien als iemand het waagt onuitgenodigd hun hok binnen te stappen.

Thomas Vaessens  Ongerijmd succes. Poëzie in een onpoëtische tijd. Uitgeverij Van Tilt, Nijmegen, 269 pag. ISBN: 90 77503161 

Linda Huijsmans

Wegens de grote Literair Nederland picknick morgen in het Vondelpark een schaamteloos abeidsextensieve 'Dichtbundel van de week' , maar wel iets heel bijzonders.
Een printing-on-demand heruitgave van de Verzamelde gedichten van Ed. Hoornik.
Lees meer over het project en de titels die al in deze unieke reeks verschenen op deze website

De achterflap:
Ed. Hoornik is door Martinus Nijhoff wel ‘de eerste twintigste-eeuwer’ in de Nederlandse poëzie genoemd, omdat hij door ‘zijn nieuwe kijk op mensen en dingen’ en door zijn ‘gebondenheid aan de tragiek’ van de tijd waarin hij leefde een ander uitgangspunt hanteerde dan de dichters uit de voorafgaande generatie. Ook J.C. Bloem maakte zich sterk voor Hoorniks poëzie en roemde onder meer de ‘verbluffende veelzijdigheid’ ervan. Van de vroegste, sociaal-geëngageerde verzen uit de jaren dertig, via langere gedichtencycli als Mattheus, Geboorte en Requiem, ontwikkelde Hoornik in zijn naoorlogse werk een even fatale als zachtmoedige stem, die hem tot een van de modern-klassieke dichters in de twintigste-eeuwse Nederlandse literatuur heeft gemaakt. In deze verzameluitgave staat de beste poëzie van Hoornik bijeen.
Ed. Hoornik (1910-1970) debuteerde als dichter in 1936. Nadien raakte hij als redacteur betrokken bij invloedrijke literaire tijdschriften als Criterium, Werk en Helikon. Tijdens de bezetting zat hij achtereenvolgens in de kampen Vught en Dachau gevangen. Na de oorlog werkte hij voor de Sticusa (Stichting voor culturele samenwerking met Indonesië, Suriname en de Nederlandse Antillen), was hij lange tijd redacteur van De Gids en schreef hij naast gedichten ook enkele romans en toneelstukken. Voor zijn poëzie ontving hij de Van der Hoogt-prijs en de Jan Campert-prijs.
Over het boek:
‘Ik heb Marsman, die met hartstocht bewonderen kon, nooit zo opgetogen gezien als na de eerste publikatie van Hoorniks gedicht Mattheus.’ – Martinus Nijhoff
344 pagina's. ISBN 9053568980. € 39,50.

Ik wil dood

Dat Willem Thies de belangrijkste debutantenprijs voor poëzie zou winnen, de C. Buddingh’-prijs, had niemand van tevoren gedacht. Van het rijtje: Thomas Möhlmann, De vloeibare jongen, Prometheus, Els Moors, er hangt een hoge lucht boven ons, Nieuw Amsterdam,  Alexis de Roode, Geef mij een wonder, Podium en Willem Thies, Toendra, Uitgeverij 521, was de laatste de echte outsider. Ik had mijn geld op Thomas Möhlmann gezet, die in mijn ogen (net als Jan-Willem Anker) een van de meest intrigerende debuten van het afgelopen jaar geschreven had. Ik ben geen groot gokker.
Toendra (mooi uitgegeven in de Sandwich-reeks, voor de overigens schandalige prijs van €16,90) kende ik nog niet. Je gaat lezen en je hoopt overvallen te worden door een talent dat Möhlmann en Anker kan overtreffen. Helaas gebeurde dat niet: de poëzie vind ik inhoudelijk romantische verhaaltjes van een adolescent met teveel doodsverlangen. Als je er eenmaal op gaat letten wordt het terugkerende motief van de dood haast komisch. Het eerste gedicht ‘Sparagmos’ gaat over een ik die in een slachthuis werkt en dat gedicht eindigt met ‘Ik knik, en ga door met mijn werk, hersenen / verwijderen, de grote en de kleine.’ Het derde gedicht begint aldus ‘Men pekelde mijn lichaam en legde het te drogen’. Gedicht vijf, de ik kent weinig triviantvragen, maar weet wel hoeveel joden zijn vermoord ‘in Auschwitz-Birkenau, Bergen-Belsen, Treblinka, / Sobibor.’ Gedicht zes: ‘een doodgedrukte baby, een engel in schreven.’ Zeven ‘kapot te maken / gewoon omdat het je anders / misschien zou kunnen overleven?’ Acht, gedicht Autobiografie: ‘dit zou het einde moeten zijn.’ Laatste regel van gedicht Kerkhof: ‘ook al zijn ze dood’, van gedicht Ruïnetekens: ‘sterft’, van gedicht Insecticide: ‘terwijl god ergens sterft van verveling’, van gedicht Vermaak!: ‘gaat hij eraan’, van gedicht Blauw: ‘we boren ademgaten in een doodskist en noemen het vrijheid’, van De stenen wachter: ‘blauw: hij was dood’, van Elegie: ‘ik wil van glas zijn en breken’. Etcetera. Kortom: Willem Thies is geen lachebekje.
Dat hoeft hij ook niet te zijn, maar ik vind dit teveel koketteren met een thema. Het doet me teveel denken aan te jonge dichters die dwepen met hun doodsdrift. En juist omdat ze zelf vaak nog niet echt iets mee hebben gemaakt, wordt de inhoud vals.
Naast de doodsgedichten staan er ook nog enkele gedichten in deze bundel met een ander thema, waarin Thies af en toe iets probeert met de vorm. Zo wordt Ilja Leonard Pfeijffer weer eens op de hak genomen (Esther Jansma ging Thies voor) in De vuurvogelvanger: ‘mijn meccanowoordenbouwwerken zijn wankel / noch vergankelijk’. Ik denk niet dat Pfeijffer er wakker van ligt.
Dieptepunt vind ik het gedicht Kat uit de boom.

niet verliefd worden
tenzij jij ook op mij
dan nog wachten
tot de ander
het als eerste zegt.

Ik gun iedereen zijn prijzen, maar ik denk dat er dit jaar wel betere debutanten waren.

Coen Peppelenbos

Willem Thies: Toendra. Uitgeverij 521, Amsterdam, 47 blz. €16,90

Semezdin Mehmedinovic
Deze deur is geen uitgang

De gedichten verzameld in Deze deur is geen uitgang komen uit twee verschillende bundels van de Bosnische schrijver Semezdin Mehmedinovic: Sarajevo Blues (1992) en Negen Alexandria’s (2002), waarin ook de reeks ‘Deze deur is geen uitgang’ is opgenomen. Mehmedinovic (1960) maakte de Bosnische oorlog van dichtbij mee in Sarajevo en vertrok meteen na het einde van de belegering in 1996 naar Washington DC. Zijn poëzie, gaande van het nog tijdens de oorlog gepubliceerde Sarajevo Blues tot de in de Verenigde Staten geschreven bundel Negen Alexandria’s, wordt gekenmerkt door een eigenzinnige, soms chaotische, maar consistente beeldspraak en een ambigue gevoelswereld die echter nooit (ongeloofwaardige) pathetiek predikt.

Al in ‘Verlies’, de opener van de bundel, legt Mehmedinovic de tweespalt bloot die hij ervaart, of misschien beter: die hij zelf construeert, om zijn eigen leed, verleden en heden de baas te kunnen. ‘Met een scherpe schaar snoeit vader op een warme aprilmiddag de dorre takken van de fruitbomen en zingt O, ik beet in een kleurige appel…’ In één beeld van zijn vader, in één zin verwoordt en verbeeldt hij de nood die hij voelt om ‘beelden van gewone vrolijkheid’ op te roepen. Uit angst voor een vernietigende melancholie, voor de herinnering (aan zijn overleden vader) die het heden kan overwoekeren, creëert de dichter een galerie aan beelden die in staat zijn een tegengif te bieden voor die altijd aanwezige ‘dreiging’. De dorheid van de oorlog wordt geconfronteerd met een blik in een verleden dat heuglijker was. Opvallend is dat de aprilmaand (de lente) niet uitnodigt tot een projectie in de toekomst maar eerder tot een terugblik: vanaf dat moment werd alles anders.

    ik was jong, wist toen nog niet
    dat de dood gewoner is dan hij schijnt
    zo gewoon
    dat woorden erover wel leugenachtig moeten klinken

Dat die vlucht in beelden een vorm van zelfbedrog inhoudt, beseft Mehmedinovic. In het bovenstaande fragment uit het gedicht ‘De wereld van gisteren’ wordt de eerbied voor de dood, het uitschakelen van dat onderwerp in een dagdagelijks, bijna banaal verband op een zeker moment omgebogen tot het besef dat de dood net gewoon is, dagdagelijks en banaal. Zoals hij het in het gedicht ‘Het lijk’ verwoordt:

    en ik voelde een wild verlangen om te lachen
    om jou

    omdat je deze plek de hel noemt
    en hiervandaan vlucht, overtuigd
    dat de dood buiten Sarajevo niet bestaat

Deze regels worden oorverdovend voorafgegaan door: ‘niets in mij is veranderd’. Een uitspraak die getuigt van het verlies van een heel referentiekader. Niets in mij is veranderd, alsof alles altijd al zo is geweest, alsof de herinnering zelf dood is. Ook een vorm van zelfbedrog, en niet steeds houdbaar. Of, opnieuw in de woorden van Mehmedinovic zelf: ‘ik een vreemdeling’.

In ‘Negen Alexandria’s’, het titelgedicht uit de gelijknamige bundel, onderneemt de dichter een reis door Noord-Amerika.

    Volgens mijn schatting, die mogelijk niet volledig is,
    Zijn er in Amerika negen steden met de naam Alexandria.
 
    […]

    Mijn reis over het continent
    Is alleen zo voorstelbaar:
    Terwijl ik van het ene Alexandria naar het andere ga
    Kom ik voortdurend aan in dezelfde stad

Steeds naar een andere stad, met steeds dezelfde aankomst. In die zin is alles bekend; ‘Dat wil zeggen: niets is nog onbekend.’ (uit ‘Mythe en tekst’) Die tweespalt tussen bekend en onbekend reflecteert de positie van Mehmedinovic zelf in zijn nieuwe land. Als een continentale nomade, een reiziger nergens en overal thuis, is hij een buitenstaander. Hij moet de geobserveerde verschillen (met zijn verleden) erkennen, zien dat hij ‘scheef op de wereld’ staat (uit ‘Voor het verdriet van het continent’) en tegelijk zichzelf thuis doen voelen, verhuizen.

In de afdeling ‘Deze deur is geen uitgang’ speelt de herinnering aan het verleden op; die ligt hier meer aan de oppervlakte van de gedichten, maar komt daar niet minder problematisch uit. Af en toe vervalt de dichter in een algeheel pessimisme, zoals in Een desolate februari-ochtend, in de kamer:

    Ik ben de wereld in gegaan om
    Mijn lichaam, verward door de angst om te verdwijnen, tot rust te
             brengen

    Maar de moed zonk me in de schoenen
                                                bij het eerste donker –
    Nu ben ik in het midden of aan het einde
                                                                 dat maakt niet uit

    van een leven dat niet eens onmisbaar was

Ook de ‘beelden van gewone vrolijkheid’ keren letterlijk terug, als tegengif voor de dreigende, alles verterende melancholie. Misschien zelfs eerder het vrolijke gewone in plaats van de gewone vrolijkheid, een soort grijsheid zonder bagage, een leven dat – op het eerste gezicht – gewoon is. Niet de natuurlijkheid die voor Mehmedinovic een synoniem is voor bekendheid en herinnering, maar het onaangeroerde, niet door de herinnering (verdrietig of vrolijk) belemmerde leven.

    […], ze was zo gewoon dat ze

    Op deze plek een wonder vertegenwoordigde
    Nooit zal ik vergeten: niet de vrouw

    Maar de manier waarop ze zich presenteerde

Deze deur is geen uitgang is een bundel die de lezer soms overvalt: de stijl van Mehmedinovic is niet altijd even herkenbaar of even welwillend voor de lezer. Maar onder de eerste schijnbare chaos ligt een symboliek die door Mehmedinovic secuur wordt aangebracht. De bundel zit vol verwijzingen naar ruimtes en tijden. De dichter tracht zijn plaats (voor, achter, oost, west…) te bepalen, maar merkt dat de herinnering die letterlijke bepaling in de weg staat. Alsof hij zowel de kleine ruimte schuwt en de oneindigheid niet kan verteren. Alsof hij een wereld is in gegaan, maar de daar aanwezige deur geen uitgang biedt.

Semezdin Mehmedinovic, Deze deur is geen uitgang. Vertaald door Reina Dokter; voorzien van een nawoord door Guido Snel. Uitgeverij Atlas, Amsterdam/Antwerpen, 2005. ISBN 90-450-1452-1.

Brengt Meulenhoff ons een Verzamelde Wat?

Aleksander Wat was zo oud als de eeuw toen hij in 1967 een einde aan zijn leven maakte. En de eeuw moet zijn sporen in hem hebben achtergelaten. Gedebuteerd als 19-jarige werd hij in Polen vooral bekend al representant van de futuristen die in Warschau in het interbellum een belangrijke stroming uitmaakten. Na een vroege flirt met het communisme werd hij – al ziek – in 1950 door vrienden in het 1 mei defilé meegesleurd, daar kon je maar beter niet wegblijven. Erg geliefd was Wat toch al niet meer vanwege zijn kracht en moed om nog regelmatig heel onwelvoegelijke dingen te zeggen, naar de smaak van het communistisch bewind. Kort voor de oorlog vluchtte Wat met vrouw en zoon oostwaarts om aan de nazi’s te ontkomen, hij werd gevangen genomen en apart van vrouw en zoon gevangengezet, pas in de oorlogsjaren hervonden zij elkaar weer. De laatste jaren van zijn leven verbleef hij in Zuid Europa, een warm klimaat verlichtte de helse pijnen waaraan hij sinds een beroerte leed. Pijnen die hem in 1967 uiteindelijk tot zijn zelfgekozen dood aanzetten.

De verzameling gedichten die Gerard Rasch in 2001 maakte hoeft geen weerslag te geven van dit leven. Wat gaf die zelf al in een voorbeeldige literaire autobiografie Mijn twintigste eeuw (ook Meulenhoff). Het boek werd in gesprek met Ceslaw Milosz op band opgenomen in de Verenigde Staten in 1965. In dat zelfde jaar schrijft Wat:

Wat heb ik hier te zoeken in de spookstad San Francisco?
Ik was een kleine leverancier van heilbot voor de soldatendis,
maar mijn droom was landsknecht te zijn! Branden aan te wakkeren
in veroverde steden!
                                               Onderwijl zit ik hier
naar de in het water weerspiegelende vlammen te kijken.
Staat de stad in brand? Is het de zon, een tel voor het donker?
Haar licht teruggekaatst door de rotsen. De rotsen zijn geel als het bot
dat schaamteloos schijnt door de gesprongen huid van de rug
van mijn hand, roemloos gevallen, op het essenhouten blad
van het café in Fisherman’s Warf.

De hand van de dichter die roemloos kan vallen als een soldaat, maar dan wel op een cafétafel. Wat heeft de dichtershand gedaan in het gewoel van zijn twintigste eeuw, dat vraagt Wat zich af. Hij is er de dichter naar, want in deze bundel is te zien dat Wat wars is van mooischrijverij, van de steriele kunst, en verstilde plaatjes. Zijn geschiedenis als dadaïstisch dichter blijft zichtbaar in deze poëzie, ook als hij zelf die begintijd al heeft afgedaan. Wat esthetiseert niet maar is zo’n dichter met een stem die je bijna hoort. 

Ode 

We hadden indië nodig omdat het kleed uit Madras de vlekken
van onze vette gerechten en kruiden, van onze gebonden sauzen,
van ons vlees nog dampend van het bloed, onzichtbaar moest
maken, want we bezaten geen wasmaschine en waren te zwak om het
in de teil te wassen, en chemisch reinigen was verdomde duur;
We hadden indië nodig zodat we aan tafel hymnen uit de Rigveda
konden zingen, we bezaten nog geen grammofoon en uit de
Japanse transistor bulderde een woeste beat die onze tere cortex
verwondde en de wankele spiralen van het na meunier pas terug-
gewonnen evenwicht ontwrichtte;
We hadden indië nodig: tegen een bedelares te zeggen ‘ta twam asi’ – ik
ben jij, en niet: rot op mens, en om de zusters van onze broeders
aan onze god Shiwa te offeren;
we hadden indië nodig, opdat de pest, de pokken, de cholera, drie
vrolijke zusters, en de melaatsheid, hun broeder, met hangende
hoofden, de armen op de borst gekruist, eerbiedig op de drempel
van onze heilige haardstee bleven staan, beschermd door het koper
van de mezoeza’s – medaillons – van verschillende gezindte, ddt-
poeder en gri-gri’s;
We hadden indië nodig, om ons met smaak, met smaak, zeg ik, ik
herhaal: met smaak, tot barstens vol te kunnen vreten, in ons nest te
kunnen meuren zolang we wilden, en tot onze klotedood te naaien;
zodat de goden-monsters, goden-maskers, goden-dieren
onze mooie en beschaafde dromen niet verpestten.

En wat kan dat indië nou geweest zijn voor Wat? Het is een gedicht geschreven aan het eind van zijn leven, in de verleden tijd. Iéts hadden ze nodig in het leven dat ze leidden. Indië staat misschien in zijn geheel wel voor het elders in het gedicht gebezigde ta twam asi, dat ben jij, ontleend aan de upanishaden, het mystieke deel van de veda, de hindoeistische geloofsleer, in Nederland effectief gebruikt en bekend gemaakt door Dèr Mouw. De gedachte dat het ‘ik’ drager is van alles, van de kosmos. Dat je deel uitmaakt van een groter geheel. Het is een begrip dat vaker in Wat’s poezie voorkomt, en misschien in zekere zin ook wel de essentie van poëzie uitmaakt, de metafoor in beginsel: dat wat in het klein iets uitbeeldt en in zich draagt dat groter is, meer betekent. Dat zou Wat’s indië kunnen zijn, een beginselverklaring achteraf, een keuze voor de poezië zodat de goden-monsters, -maskers en -dieren zijn mooie beschaafde dromen niet zouden kunnen verpesten, en, dat is wel belangrijk, je  tot barstens vol te kunnen vreten, in ons nest te kunnen meuren zolang we wilden, en tot onze klotedood te naaien. Het samengaan van de Apollo-zijde en de Marsyas-zijde van deze dichter: dromen en naaien.

Deze bundel brengt een aantal gedichten uit drie bundels bijeen. Je verlangt al lezend naar het hele werk, een verzamelde Wat, zoals Rasch ons een verzamelde Zbigniew Herbert heeft kunnen bezorgen. Dat mag niet meer zijn helaas. Misschie
n kan Meulenhof een andere goede vertaler uit het Pools zo ver krijgen. Het zou passen in het machtige vertaalfonds van Meulenhoff, en aan die klassieke erfenis een mooie nieuwe zwaai geven. 

Menno Hartman

Aleksander Wat Met de huid geschreven, Vertaling Gerard Rasch, Meulenhoff, 2001

omdat er uit de plengoffers en het grondsop
van angst en pijn nog volop schoonheid valt te puren

en ochtendgloren uit zoveel duisternis

Het zijn de laatste regels van het gedicht ‘Philomela’s vlucht’ dat het laatste gedicht is van de eerste afdeling van de nieuwe bundel van Hans Tentije Uit zoveel duisternis.
De vruchtbare basis van al dit grondsop van angst en pijn is het boek Metamorphosen van Ovidius. De afdeling bestaat uit negen gedichten die gebaseerd zijn op een verhaal uit deze bijbel van de gedaanteverwisseling. Ik zou niet met een gerust hart tien goede Nederlandstalige dichters kunnen opnoemen die nooit een gedicht baseerden op deze bijna oneindige reeks mythologische figuren die in de Metamorphosen langsgevoerd worden. De mededeling dat er ‘nog volop schoonheid valt te puren’ lijkt dan ook te wijzen op het heldere bewustzijn van de dichter van die enorme berg poëzie die deze reeks bewerkingen vooraf ging. Een aantal van de negen betreffen wellicht om die reden wel minder bekende figuren. Over Erysichthon en Aesulapius had ik nog nooit eerder gedichten gelezen. Noch over Philomela, hoewel dat toch wel een zeer meeslepend verhaal is. Te verfilmen zou ik zeggen. Philomela wordt door Tereus bruut verkracht en haar tong wordt afgesneden zodat ze het niet zeggen kan. Ze weeft een witte draad in haar purperrode weefsel dat het verhaal vertelt en dat wordt naar haar zus Procne gebracht, de vrouw van Tereus. Procne zint dan alleen nog maar op wraak, ze dood haar en Tereus’ zoon Itys en dient de vader een fijn stoofpotje van Itys vlees op. Enthousiast over de maaltijd roept Tereus om zijn zoon, Philomela komt binnen en werpt hem het hooft van zijn zoon in het gezicht. Bij Tentije

‘wierp je hem het hoofdje naar zijn smoel

als vanzelf zochten zijn vingers
het vertrouwd aanvoelende haar, begroeven
zich daarin en langzaamaan drong het
tot hem door dat hij, de verwekker, nu het graf
van zijn eigen kind geworden was –

Bij Ovidius:

…en slingert Itys’ bloedend hoofd
recht in zijn vaders aangezicht. Wat had zij graag gesproken,
nu meer dan ooit, en met verdiende vloek triomf gekraaid!
De Thraciër stoot met luide kreet de tafel weg en
roept om de Wraakgodinnen, slangenrijke zusters uit
de Styxvallei; dan tracht hij eerst die monsterlijke maaltijd,
dat halfverteerde vlees weer uit te spuwen door zijn keel,
schreeuwt huilend dat hij zelf het droeve graf is van zijn zoon
en gaat met getrokken zwaard de zusters achterna…

Mooi in Tentije’s weergave is de onwaarachtige verstilling nadat Tereus het hoofdje in handen heeft gekregen. Hij dramatiseert het nog eens ernstig door de vader in herinnering te laten kroelen in het haar van zijn zoontje, waarna maar langzaam het besef doordringt dat aan dit kinderkopje lijf en lendenen ontbreekt. Een wel heel typerende vertraging, deze. Bij Tentije moet men in herinnering terug kunnen zien, hoe akelig ook, dat is nu juist nadrukkelijk dat grondsop van angst en pijn waaruit nog zoveel schoonheid is te puren. En Trentije werkt dan vaak met ooggetuigen. Dit gedicht spreekt Philomela aan, herinnert haar er eigenlijk aan. 

In de volgende afdeling loopt de dichter mee met Joseph Sudek door Praag, vergezeld zo heel letterlijk, een -ook zeer letterlijk- ooggetuige van zijn tijd. Tentije loopt in de laatste afdeling nog 7 gedichten mee met Cesare Pavese. De duisternis van de geschiedenis wordt steeds opgeroepen door de verslaggevers van die tijd.
Maar het mooist gebeurt dit misschien nog wel in ‘Schaduwmanoeuvres’ waarin in 207 regels het beeld wordt geschetst van een aardige jongen die SS-soldaat wordt, hoeren voor het front ronselt en zijn einde vindt in de intense koude van het oostfront. De dichter probeert zich gaande weg het gedicht een aantal keren los te maken van deze persoon, hij wil het niet meemaken.

Tentije is in een reeks bundels die in een toenemende frequentie verschijnen bezeten zijn verhouding tot de verslaggevers van de voorbije tijd aan het uiteenzetten. Daarin is voor zorgvernieuwing niet zoveel plaats, en soms detoneert een gelegenheidgedicht dat toch wel achterwege had kunnen blijven. Daar staat tegenover dat Tentije de poëzie een importantie lijkt te kunnen geven, een lange adem van uitgesponnen gedachten ondersteund door niet aflatend beeldmateriaal die je scherp bezighoudt met zowel het gedicht als waarnaar het wil verwijzen.

Achter op de verzamelde poëzie van J.C. Bloem staat een citaat van een beschouwer die zegt dat hij zeker naar Bloem zal grijpen in het uur van zijn sterven. Als je de film
terugdraait, en je nog vol leven tussen het derde en vierde perron op de trein staat te wachten, je komt ergens vandaan, en je moet ergens naar toe, lees dan maar liever Tentije.

Hans Tentije Uit zoveel duisternis De Harmonie, 2006

menno hartman

Meer over Tentije op Literair Nederland: klik hier

Zonder kinderziekten

Uitgeverij De Bezige Bij is vooral een uitgeefhuis van oude mastodonten, maar zo af en toe verschijnt er een nieuw talent in het poëziefonds. Jan-Willem Anker (1978) is volgens mij de jongste poëet bij de Bij. Zijn debuut Inzinkingen verscheen vorig jaar.

Ondanks zijn leeftijd heeft Anker zich gelukkig niet laten verleiden tot het schrijven van poëzie die typerend is voor zijn leeftijd. Geen grote woorden, geen idiote vergelijkingen, geen verbindingen godzijdank met hip-hop, rap of wat dan ook. Het modernste wat je tegenkomt is een televisie en die wordt ook nog gebruikt om zelfmoord mee te plegen (in het gedicht ‘Een brug af’). Als ze gezegd hadden dat Anker 53 was, dan had ik het ook geloofd. Dat bedoel ik als compliment, want Inzinkingen lijkt me een bundel zonder kinderziekten.

   Ars poetica (onvolledig)

   Ook wil ik een kinderlijk soort verwarring –
   eens stond ik voor mijn grootvaders landkaart
   louter oog aanraking zachter dan wolken parfum
   trachtte voorbij mijn blik zonder de schellen te zien
   maar ik herkende de continenten en schiereilanden niet
   omdat ik dacht vanuit de vorm van de omsluitende oceaan.

In het bovenstaande gedicht geeft Anker een programmatisch en ironisch beeld van zijn dichterschap. De dichter zou graag terug willen komen bij die kinderlijke verwarring van twee keer ‘verkeerd’ zien. Hij wil zien ‘voorbij zijn blik’, wat ik interpreteer als meer dan het waarneembare, maar hij bemerkt dat hij geen houvast heeft omdat vanuit de verkeerde vorm denkt. Die verwarring wil hij blijkbaar oproepen, alhoewel het slechts een voorlopige, want onvolledige ars poetica is.

In de afdeling ‘Wanen naar het wit’ waar Anker de verschillende varianten van de kleur wit onderzoekt en de afdeling ‘Het gat in de liefde heet grauw’ waarin een vertrokken (?) geliefde voorkomt is hij ook op zoek naar dat wat je niet precies benoemen kunt, naar datgene wat buiten de waarneming valt.

Daartegenover staat een vrij concreet gedicht dat geheel voorstelbaar is en precies beschrijft wat je kunt meemaken op zo’n grijzige winternamiddag, half slapend, half wakend in je stoel.

   Feierabend

   Zijn hoofd schommelt
   in slaapstand

   een pauzehoofd
   vol denkbeeldige bries

   louter donkere omtrek.

   De stoel is een zuignap
   maar het lijf kleeft terug.

   Het been stuiptrekt
   om iets weg te schoppen

   iets koppigs op de voet
   een octopus misschien.

   De tv brandt het testbeeld
   de panopticumstille kamer in

   maar wat zwart is blijft
   ook beschenen zwart.

   Scheert autolicht vleermuizig
   over de wanden

   hij schrikt niet op, nee gaat
   in zichzelf ten onder.

Een sinister gedicht met mooie taal (‘een pauzehoofd / vol denkbeeldige bries’) waarbij je de beklemming direct meevoelt. Hetzelfde gebeurt in de cyclus ‘Tumor’ waarin Anker het stervensproces van iemand met kanker beschrijft. Hij kiest daarin voor het perspectief van een ‘je’ en beschrijft, haast van binnenuit, hoe het ziekteproces verloopt. 

   De scheurkalenders dunnen uit
   je verfrommelt tal van spreuken

   in je trommelvliezen ritselt het
   dikt de bloemige vleespastei in
   veulenmilt vers uit de bek of zult

   komkommerverhalen stollen
   tot een reliëf van geroezemoes

Inzinkingen is een ijzersterk debuut: leeftijd doet er niet toe voor wie mooie gedichten maakt.

COEN PEPPELENBOS

JAN-WILLEM ANKER – Inzinkingen. De Bezige Bij, Amsterdam, 2005, 64 blz. €16,50.

N.B. Inzinkingen is genomineerd voor de Jo Peters Poezieprijs. De prijs is vernoemd naar de in 2001 overleden uitgever van de kleine maar gezaghebbende uitgeverij Herik. Het is een tweejaarlijkse prijs voor dichters die niet meer dan twee bundels hebben gepubliceerd. Dit jaar zal hij voor de derde maal uitgereikt worden. 

De andere genomineerden de Jo Peters Poëzieprijs van 2006 zijn Koenraad Goudeseune met Zen uit eigen werk (uitg. Atlas), Erik Jan Harmens met Underperformer (uitg. Nijgh & Van Ditmar) en Peggy Verzett met Prijken die buik (uitg. Van Oorschot)

De jury bestaat uit Remco Ekkers, Erik Menkveld en Marjoleine de Vos. Deze maakte een keuze uit zo’n zeventig dichtbundels die in de afgelopen twee jaar verschenen.
Aan de prijs is de opdracht tot het schrijven van een bibliofiel uit te geven nieuwe bundel van ongeveer vijftien gedichten verbonden, en een geldbedrag van € 4000,–. De winnaar zal 22 april aanstaande bekend gemaakt worden op de Avond van Nieuwe Poëzie te Landgraaf.

Eerdere winnaars waren Alfred Schaffer (2002) voor zijn bundel Zijn opkomst in voorstad en Hagar Peeters (2004) voor haar bundel Koffers zeelucht.