Vijf kinderen met een boek. De fotograaf zal in 1918 dit beeld zorgvuldig gecomponeerd hebben want zo gegroepeerd en aandachtig lezend zul je kinderen niet snel aantreffen zonder enige regie van buiten af. Toch schijnen de kinderen het niet onplezierig te vinden. Op een andere foto uit 1935, te vinden op de site van Het Geheugen van Nederland, ziet lezen eruit als een taaie plicht. Zo’n veertig kinderen buigen zich over een boek – een enkeling kijkt naar de fotograaf. Aan de zijkant van het lokaal staan twee vrouwen die als cipiers toezien.
Gezamenlijk lezen zal in die tijd vooral functioneel bedoeld zijn geweest. Ik herinner mij in dit verband een zin die ik aanstreepte in Ik ben dynamiet van Sue Prideaux waarin ze Nietzsche, als criticus van zijn tijd, laat zeggen dat het verband tussen intelligentie en eigendom blijkbaar om snelle educatie vraagt. Zo kan er met grote vaart een geldverdiener worden geproduceerd: ‘De mens wordt slechts de afgemeten hoeveelheid cultuur vergund die verenigbaar is met de belangen van het gewin’. Hij waarschuwde anderhalve eeuw geleden al, maar het (neo)liberalisme is er doof voor.
De staande vrouwen op de foto uit 1935 doen vermoeden dat orde handhaven hoger in het vaandel stond dan het aanmoedigen tot genieten. Er zal nauwkeurig op zijn gelet of er geen ezelsoren in de pagina’s kwamen, dat er niet in werd getekend, dat het lezen geruisloos verloopt en bladzijden voorzichtig worden omgevouwen.
Toen ik zou oud was als deze kinderen woonde ik in een klein katholiek dorp. Er was een parochiebibliotheekje waarin je niet zelf in de kasten mocht neuzen. Een juf aan de balie taxeerde wat goed voor je was. Ik kreeg boekjes mee over de jeugdige Jezus, al vroeg had ik kennis genomen van het leven van een zekere Damiaan, een Belgische pater die met lepralijders werkte. En er was een stripboek: over Bernadette Soubirous, die in Lourdes Maria zag verschijnen toen ze hout aan het sprokkelen was. Ik las de boeken onbekommerd om de opgedrongen keuze. Ik genoot van het wonder dat letters woorden vormen, woorden zinnen en zinnen verhalen en dat ik ze kon ontsleutelen; naar de ethiek erachter vroeg ik niet. Toe al leerde ik boeken te koesteren, boodschappers die ik met respect behandelde. Ze waren zo belangrijk in mijn kinderleven dat ze welhaast deel werden van mijn identiteit. Een boek vertegenwoordigt geestelijk houvast, is een deel van het leven en een toegang tot ongekende werelden.
Een aanslag op een boek is geestelijke terreur. Wie herinnert zich niet het hartverscheurende tafereel uit Ciske de Rat waarin zijn moeder het boek verscheurt dat Ciske heeft gekregen van zijn invalide vriend Dorus (ik gebruik bewust in één zin hartverscheurend en boek verscheurend). De fatale gevolgen zijn bekend voor wie het boek kent.
Een ander voorbeeld van een dergelijk optreden van ouders is te vinden in Otmans zonen van Peter Buwalda. Als de kinderen Egon en Frida ruziën om Pluk van de Petteflet, scheurt hun vader het boek ‘met een verbeten gezicht langs de rug in twee stukken’ en gooit het in de open haard. En in De verboden tuin van Wessel te Gussinklo wordt Ewout het slachtoffer als zijn moeder zijn moeizaam bij elkaar gespaarde Dick Bosboekjes vernielt. Deze ouders hebben blijkbaar in de gaten hoe ze hun kind in het hart kunnen raken: door de deur naar de buitenwereld dicht te trappen.
Ik kan er plaatsvervangend woest om worden. Zo ga je niet om met kinderen die van boeken houden. Ook niet met boeken zelf trouwens. Geert Wilders wist hoe hij gelovige moslims kwetste toen hij in de film Fitna door een ingemonteerd geluid de suggestie wekte dat de Koran werd verscheurd. En onlangs nog dacht een NRC-lezeres Tommy Wieringa in het hart te kunnen raken toen zij naar eigen zeggen en als wraak op een column van Wieringa over het Forum voor Democratie, alle romans van hem die ze had, zou verscheuren.
Op de middelbare school mocht je zelf de boeken uitzoeken. Het leidde tot nieuwe ontdekkingen, nieuwe kennis. Helaas waren er ook teleurstellingen als ik weer eens op een boek stuitte dat gemutileerd was: pagina’s uitgescheurd of platen uit geknipt. Soms viel iemand door de mand als zijn werkstuk verfraaid bleek met een illustratie die iemand anders nu juist in zijn boek had gemist.
Uit de literatuur zelf ken ik in elk geval één voorbeeld van een dergelijke wandaad: in de magisch-realistische roman Als op een winternacht een reiziger van Italo Calvino, waarin de Lezer en de Lezeres een bepaald boek niet meer kunnen bemachtigen. Omdat er maar één exemplaar van bestaat hebben studenten, zoals één van hen zegt, ‘dat onder elkaar verdeeld, het was een nogal omstreden verdeling, het boek is in stukken gescheurd, maar ik geloof echt dat ik het beste stuk bemachtigd heb’.
Aanranding van boeken is onvergeeflijk, en er blijkt veel meer te worden gescheurd dan ik verwachtte.
Ik heb het niet over een tekening van tekenaar Stefan Verweij, waarop een man zijn boek dichtslaat en het met de uitroep ‘Uit!’ in de open haard gooit. Inderdaad: het is een spotprent! Maar dat zelfs iemand als Marsman een dergelijke wandaad beging, vind ik ongelooflijk. Arthur Lehning schrijft in H. Marsman, de vriend van mijn jeugd dat de door mij toch hooggeachte dichter in 1934 in een Spaanse trein elke bladzijde van een roman van Albert Helman die hij gelezen had uitscheurde en naar buiten gooide. En hij blijkt niet de enige. In een interview in NRC Handelsblad van 29 maart 1991 vertelt Frits Bolkestein dat hij alle pagina’s die hij had gelezen in Moby Dick hetzelfde lot toebedeelde: weg door het raam.
Dergelijk vandalisme zou Helene Hanff en Frank Doel een gruwel zijn geweest. Zij correspondeerden jarenlang met elkaar, hij de antiquarische boekhandelaar van Marks & Co in Londen en zij schrijfster in Pennsylvania op zoek naar zeldzame boeken. Hun brieven tintelen van liefde voor boeken. Het is allemaal beschreven in Charing Cross Road 84. Ik herken hun liefde voor boeken.
Hoopvol denk ik dat er op zijn minst toch wel een paar kinderen in die leeszalen van 1918 en 1935 zullen zijn geweest die een sprankje van dat gevoel beleefden, dat ze bevriend raakten met een boek en bij wie het in hun leven latere nooit zou opkomen ze te mishandelen.
Lees hier over nog een vernielzuchtige boeklezer op Renzo Verwers blog.
Afbeelding: Frans Ferdinand van der Werf (1903-1984).
Fotosynthese is een door Rudy Kousbroek geïnitieerd genre waarbij beeld en tekst een verbinding aangaan. Deze rubriek wordt verzorgd door verschillende medewerkers van Literair Nederland.
achter de dame met het blauwe vest echter een dame zonder glimlach, een bijzonderheid. Een ander opvallend verschijnsel in deze propagandafoto is de samenstelling van de groep. Op veel dergelijke posters moet een eenheid gesuggereerd worden door de diversiteit van de bevolking. Je ziet dus vaak een staalkaart van bevolkingsgroepen, China is tenslotte een enorm land waarin door de communisten, en voor hen, door de keizers een twintigtal grote etnische groepen bijeengehouden worden. Op zulke posters zie je er dan gewoon van de grootste bevolkingsgroepen steeds 1 lachend naast de ander staan. ‘Wij werken aan een mooi Communistisch China’ lijken ze te suggereren, en dat gaat boven etniciteit.
htbare rijkdom van de dames is opmerkelijk, ik zie twee polshorloges, verschillende armbanden en oorbellen. Het is een feestdag, de kleren van de dames zijn feestelijk, het is geen kledij waarmee je in een fabriek werkt, of op het land, waar arbeiders en boeren toch de meest geportretteerde bevolkingsgroepen zijn op propagandafoto’s. De bloemen en de ballonnen suggereren ook een feest, een 1 mei-parade? De dag van de arbeid en de dames staan naar een optocht van arbeiders of eerder legereenheden te kijken?
De karakters zeggen volgens mijn vertaalprogramma De Vreugde van de menigte, wat een schitterend voorbeeld is van een ander aspect van propaganda: benoem slechts dat wat volstrekt zichtbaar en voor de hand liggend is.
Nederland is nu eenmaal groot geworden met de VOC en die economische bloeitijd betekende ook dat we cultureel actiever werden. In die periode, De Gouden Eeuw, zijn er prachtige (literaire) werken geschreven over dat VOC-leven, zoals het reisverslag van Bontekoe. Uit deze tijd zijn vele spannende avonturenverhalen overgeleverd, die het mogelijk maken om over de superioriteitsmentaliteit van toen te lezen; maar waarom zouden we dat goed willen begrijpen? Er gingen eeuwen overheen voordat het enigszins veranderde. Tweehonderd jaar later viel bijvoorbeeld in Multatuli’s Max Havelaar te lezen hoe de Javanen uitgebuit werden. Vooruitgang gaat traag.
we wel in staat ons besef te ontwikkelen. Op een postzegel verwijzen we er stilletjes naar. In de huidige reisliteratuur is de vroegere automatische minachting voor de autochtone bevolking bijna geheel verdwenen. De vreemdeling en diens rare gebruiken bieden juist iets dat we gemist hebben in Europa: denk aan het verfilmde boek Zeven jaar in Tibet van Heinrich Harrer of het (niet naar Nederlands vertaalde) The Sex lives of Cannibals van J. Maarten Troost (een Nederlandse Amerikaan). We mogen onszelf proberen te spiegelen aan de ander, zien verschillen en ontdekken tekortkomingen bij onszelf – de vreemdeling is een verrijking.
Ik vraag me af wat er met Maurits’ dansers is gebeurd; dat heb ik nergens kunnen terugvinden. Zij hebben tenminste iets van een plek in de geschiedenisboeken – ze staan zelfs op Nederlandse postzegels –, dat kan van vele anderen niet gezegd worden.