Literair Nederland

  • Gedachteloos wit zijn

    Ik zag de film I Am Not Your Negro van Raoul Peck over schrijver en activist James Baldwin (1924-1987). Voor de documentaire gebruikte Peck filmbeelden van rassenrellen uit de jaren zestig en teksten uit Baldwins (onvoltooide) memoires, Remember This House. De film werd laatst op tv uitgezonden en hoewel ik zwaar onder de indruk was toen ik de film een jaar geleden in het filmhuis in Utrecht zag en iedereen aanraadde te gaan kijken, heb ik niet voor een tweede keer gekeken. Ik was er nog steeds niet over uit wat de film met me had gedaan. De verbijstering over het opzettelijke geweld. De schaamte die ik voelde, de onmacht, en de tranen, zomaar. Het was niet als in klassieke films zoals The Mockingbird waarin de zwarte man de verkrachter of moordenaar is – ook als hij het niet heeft gedaan – en waarbij je als kijker vurig hoopt dat er (eindelijk…, er moet toch…, is er niemand die…) gerechtigheid komt. In deze film wordt niet geacteerd, de emoties zijn echt.

    In Amerika heeft de film veel losgemaakt. Peck zegt daarover in een interview met de VPRO: ‘Je kan deze film niet zien en daarna nog zeggen dat je van niets wist.’ Dat is wat me dwars zit. Dat ik het niet wist. Dat ik er gedachteloos aan voorbij was gegaan. Nu, door het samenvallen van de teksten van Baldwin met de gemonteerde beelden uit de jaren zestig van rassendiscriminatie en de schijnbaar gepermitteerde moorden van politieagenten op zwarte mensen in het heden, zag ik de verbanden. Ik had geen idee hoe hardnekkig en diepgeworteld racisme is.

    In de documentaire spreekt Robert Kennedy, midden jaren zestig, de profetische woorden dat wellicht over 40 jaar een neger tot president gekozen kan worden. ‘Jah’, juicht het in je. ‘Tenminste een iemand die goed bezig is.’ Het leek zelfs zijn verdienste dat Obama werkelijk zo’n 40 jaar later president van Amerika werd. Dan hoor je (stem van Samuel L. Jackson) Baldwins reactie daarop: ‘Bobby Kennedy only got here yesterday and now he’s already on his way to the presidency. We’ve been here for four hundred years and now he tells us that maybe in forty years, if you’re good, we may let you become president.’

    Je slikt, en je slikt nog eens en schaamt je omdat ik reageerde vanuit zwart-wit-tegenstellingen. En dit statement van Kennedy was toch een stap in de goede richting?

    De World Press Photo van 1957 laat de 15 jarige zwarte scholiere Dorothy Counts zien op haar eerste dag op een witte school in Noord-Carolina. Ze wordt omstuwd door uitjouwende en haar bespugende witte schoolkinderen aangemoedigd door hun ouders. Sommigen dragen protestborden: ‘We wont go to school with Negroes’. Dorothy gaat rechtop maar houdt haar hoofd iets scheef, als om eventuele klappen af te weren. Achter haar rollen schoolkinderen en enkele volwassenen bijna over elkaar heen van het (uit)lachen.  Baldwin was in Europa toen hij de foto zag. Hij voelde zich beschaamd: ‘Some one of us should have been there with her!’

    Nu weet ik dat het de sluiers zijn waarachter ik me gedachteloos ophield, die bij het zien van deze documentaire zijn weggevallen.

     

    Inge Meijer is een pseudoniem en schrijft over boeken als steunpilaren van het dagelijkse leven en over de ontdekkingen die zij doet in de marges van de literatuur.

    Ingrid Van der Graaf

    , , , ,

  • Culturele toe-eigening, maar dan anders

    Op 11 april 1947 scheepte mijn moeder in Amsterdam in op het MS Oranje voor haar passage naar Indië. Van die reis deed zij verslag. Ze maakte er een verhaal van in de vorm van een dagboek. Dat verhaal zit keurig uitgetypt in een plakboek, verlucht met onderweg gemaakte foto’s, menukaarten en nog wat parafernalia die helpen bij het koesteren van eerste indrukken.
    Dat verhaal over haar eerste zeereis schreef ze vooral voor zichzelf. Slechts weinigen zullen er weet van gehad hebben. Misschien liet ze het haar collega’s lezen: de andere Marva’s aan boord die net als zij onderweg waren naar Batavia dat twee jaar lang hun standplaats zou zijn. Of het thuisfront ooit kennis nam van haar wederwaardigheden aan boord en tijdens het passagieren…

    Wanneer ik haar verhaal voor het eerst mocht lezen, weet ik niet meer. Ik weet nu wel dat ik toen nog niet oud, wijs en belezen genoeg was om te doorgronden wat er tussen de regels stond. Ik was me er ook nog niet van bewust hoe veel er van mijn moeder in dat verhaal zit. Ik weet alleen nog dat ik af en toe schrok van haar nogal boude uitspraken en ongenuanceerde opvattingen.
    In plaats van mijn moeder vragen te stellen – in eerste instantie kwam dat niet in me op, daarna was het te laat om er nog op terug te komen – las ik me haar verleden in. Probeerde ik via de literatuur vat op mijn moeder te krijgen. Ook op de avontuurlijke moeder die ik nooit gekend heb.
    Ik dacht dat de sleutel in Indië lag. Het Indië van Louis Couperus, Maria Dermoût en Hella Haasse, maar De stille kracht, Oeroeg en De tienduizend dingen brachten mij niet nader tot mijn moeder. Hun band met dat land was inniger. Zij waren er geworteld, mijn moeder was maar een passant.

    Toen mijn moeder op 1 mei 1947 voet aan wal zette in Batavia was van een idyllisch Indië geen sprake meer. Tempo doeloe was voorgoed voorbij. Er braken andere tijden aan. Die geschiedenis werd bij ons thuis niet opgerakeld. Wat mijn moeder – en de man die mijn vader werd: ze ontmoette hem daar en trouwde ter plekke – in Indië moest, is een vraag die ik mezelf met enige regelmaat stel.
    Ik kan het haar niet meer vragen, en troost mezelf met de gedachte dat zij hoe dan ook een ontwijkend antwoord zou hebben gegeven.

    Indië is voor mij altijd het land van anderen gebleven. Ik ben er niet geboren en ook niet gemaakt, maar mijn ouders voelden zich er ooit thuis. Dat rechtvaardigt dat ik me via de literatuur nog altijd een pad naar hun verleden probeer te banen. En dat ik plaatjes kijk in Een passage naar Indië van Rudy Kousbroek in de hoop dat die over de woorden van mijn moeder schuiven.
    Dat ik me tijdens al dat gelees af en toe het kleine zusje waan van Nathan Sid is een milde vorm van culturele toe-eigening die volgens mij geen kwaad kan.

     


    Liliane Waanders komt wel eens ergens, ontmoet wel eens iemand en leest wel eens wat. Als dat met literatuur te maken heeft, schrijft ze er columns over.

    Carolien

    , , , , , , , , , , , , , ,

  • Mozart als troost

    Als ik  boos ben, draai ik bij voorkeur een van de zes symfonieën Wq. 182 van Carl Ph. E. Bach. Op moeilijke momenten is het altijd weer de muziek van Mozart die me in balans brengt – en daarin sta ik niet alleen. Neem dit gedicht van de Vlaamse dichter en journalist Jozef L. De Belder:

    Een vogeltje uit morgenrood.
    Mijn lief, met haar twee borstjes bloot.
    Maar ook de dood.

    De rode aardbei en het brood.
    Een vriend en trouwe tochtgenoot.
    Maar ook de dood.

    Een blauwe zee met witte boot.
    Mozarts sonate in D groot.
    Mijn lief, haar lippen en haar schoot.
    Het morgenrood, het avondrood.
    Maar ook de dood.

    Het is raden om welke sonate het gaat, maar laten we voor D gr.t. voor ’t gemak het C gr.t. van het pianoconcert nr. 21 KV 467 invullen, omdat we op die manier uitkomen bij het prachtige essay – een verhaal haast – dat de Georgische roman- en toneelschrijver Lasha Bugadze inzond in het kader van RCO meets Europe, waarvan de winnaar in 2019 bekend zal worden gemaakt. Bugadze gooit wat mij betreft hoge ogen en het zou niet de eerste prijs zijn die hij in de wacht zou slepen!
    Bugadze beschrijft dat hij nog voor zijn geboorte, ‘in Mama’s buik’, al luisterde naar dit concert. Later vertelde zijn vader hem over Mozarts Don Giovanni. Muziek die de harde tijd onder de Russische bezetting verzachtte, waar ‘morgenrood’ een andere betekenis had dan bij De Belder. De muziek van Mozart kan er dus voor zorgen dat bepaalde gevoelens naar de achtergrond worden gedrukt.

    Dat gold  ook voor Mozart zelf; in de tijd dat hoge heren de baas over hem wilden spelen – geen communisten, zoals bij Bugadze, maar de adel of de kerk. Mozart wilde in vrijheid kunnen werken,  om in muziek te kunnen vatten wat hem bezighield.
    Het verhaal van Bugadze voert op die manier naar een ander essay over het hoofdthema in leven en muziek van Mozart, op de website van Theo Witvliet, ‘Bevrijding en benauwdheid’. Witvliet citeert Nikolaus Harnoncourt die stelde dat Mozarts muziek ‘de gehele volheid van het menselijk leven van de diepste smart tot de hoogste vreugde omvatte.’
    In dienst van bisschop Colloredo, waar Mozart zowel concertmeester als hof organist was, had hij volgens Witvliet ‘in letterlijke en figuurlijke zin geen enkele speelruimte (…). Zijn zoete wraakgevoelens jegens de hoge heren (…) sublimeert hij in Figaro’s aria Se vuol ballare, signor contino, als je wilt dansen, heer graafje …’

    Temidden van de boze buitenwereld voelden Bugadze en Mozart zich alleen in het schrijven of luisteren naar muziek werkelijk vrij. Bugadze begreep het al ‘als foetus van acht maanden, nog veilig in Mama’s buik.’

     

    Els van Swol leest alles wat los en vast zit en slaat als het even kan geen toneelvoorstelling van Shakespeare over. Zij bezoekt regelmatig het concertgebouw waar ze dan weer over schrijft in haar columns.

    Ingrid Van der Graaf

    , , ,

  • Bizarre verhalen

    Ik vond een debuutbundel met bizarre verhalen. Droomkeuken (1996) van Hiske Dibbets oogde als een damesroman wat me een aanbeveling leek om te gaan lezen. Ik ken een roman van haar, De gifmengster (2006), waarvan de vaart waarmee het verhaal werd verteld en de onverwachte wendingen in het verhaal, me zijn bijgebleven. Het gaat over de onverwachte dood van een vrouw en hoe de dochter in haar moeders verleden duikt. Er zit een verdachte Rus in en veel verhaallijnen waarvan er enkele naar het einde toe wat in de lucht bleven hangen. Waardoor het toch wat vaag bleef. Aan haar debuut had ik nooit gedacht, tot ik het tegenkwam bij antiquariaat Kok in Amsterdam. Tien verhalen waarin menselijke eigenschappen als jaloezie en hebzucht de boventoon voeren.

    Alle verhalen zijn even bizar en uitdagend als een puber die constant doet wat je niet verwacht. Er is het verhaal van Frank Jansen, die wegloopt bij zijn vrouw en zijn naam verandert in Wim Smit. Tijdens zijn reis naar Moskou, (hier kwam Rusland dus ook al voor) komen er herinneringen aan zijn vrouw naar boven. Die keer dat ze in Parijs schuilden in een portiek voor de regen. Hoe zij dicht tegen hem aan ging staan en hij van puur geluk iemand een klap verkoopt. ‘En jawel, je schedel werd gekraakt als een walnoot en je hersenpan gelicht. (…) Je moest een daad stellen (…) je zag een voorbijganger naderen. In een reflex haalde je uit met de paraplu. De man kreeg een harde klap op zijn hoofd, (…) strompelde weg.’

    Iets wat ik niet zag aankomen, gelijk de man die de klap op zijn hoofd kreeg. En als je dan vermoedt dat daar de huwelijkse problemen mee begonnen zijn: ‘buitensporig gedrag van de man’, zit je verkeerd. Want de vrouw reageert als volgt: ‘[ze] gierde het uit. Ze kromp ineen van de pret en gooide haar hoofd naar achteren. Ze riep: “Hou op ik kan niet meer. Ik doe het in mijn broek.”’
    Verhalen waarvan je uit je doen raakt maar die ook zeer vermakelijk zijn. Ze vertonen een overeenkomst met de verhalen uit de debuutbundel Nestvlieders (2012), van Merijn de Boer. Een ster in het schrijven van absurdistische verhalen. In beide bundels is er het grensoverschrijdende gedrag van wat betamelijk is of in de lijn der verwachtingen ligt. Al gaat De Boer verder dan Dibbets; is zijn fantasie onbeteugelder. Maar beiden lijken een zeker genoegen te scheppen in het beschrijven van het ongewone.

     

     

    Inge Meijer is een pseudoniem. Zij schrijft over boeken en haar ontdekkingen in de marges van de literatuur.

     

    Ingrid Van der Graaf

    ,

  • Kleine biografische exercitie

    Zij wel. Denk ik als ik in De uitreis van Virginia Woolf (vertaling: Barbara de Lange) lees dat Clarissa Dalloway in Lissabon het graf van Henry Fielding bezocht (en er een heldendaad verricht):

    ‘Ze had onder meer een foto van het graf van Fielding genomen en een vogeltje bevrijd dat door een of andere schurk was gevangen, “want er kan geen denken aan zijn dat er iets in een kooi zit waar Engelsen zijn begraven”, stond er in het dagboek.’

    Zelf kwam ik niet verder dan het hek dat uitzicht bood op het bordje dat naar het graf van Fielding wijst.
    Tegen de tijd dat ik het om de hoek gelegen Casa Fernando Pessoa verliet, was de Cemitério Inglês gesloten.

    Ik wilde het aanvankelijk laten bij die foto van dat bordje, maar vroeg me ondertussen toch af of die zin in haar debuutroman ergens op gebaseerd is. Een kleine biografische exercitie in mijn boekenkast leverde het nodige op.
    Het was Virginia Woolf zelf – al heette ze toen nog Virginia Stephen – die het vogeltje bevrijdde. Ze maakte er op 7 april 1905 melding van in haar dagboek:

    ‘In the afternoon we went to the English Cemetry, on a hill – by the gardens. This is a most lovely place, sweet with flowers, & so hot & shady & green that we stayed there a long time. We let loose a caged bird that was singing by Fieldings tomb – pious act!’

    In een brief aan Violet Dickinson, gedateerd 10 april 1905, noemt Virginia Woolf het bezoek dat ze samen met haar broer Adrian bracht aan de tombe van Fielding ook. Van een bevrijd vogeltje is in die brief geen sprake:

    ‘We went up to the English Cemetry and saw [Henry] Fieldings tomb!’

    Biograaf James King vindt in Virginia Woolf vooral het vogeltje het vermelden waard:

    ‘At Lisbon they let loose a caged bird that was singing by Fielding’s tomb.’

    Dat Mrs. Dalloway ook in het door Louise DeSalvo gereconstrueerde Melymbrosia – een ‘oerversie’ van The Voyage Out – op de Engelse begraafplaats in Lissabon belandt:

    ‘She photographed Fielding’s grave, and let loose a small bird, which some ruffian had trapped, “because one hated to think of any thing in a cage, where English people lie buried.”’

    heeft in het kader van mijn biografische exercitie geen toegevoegde waarde.

    Goed, die zin in De uitreis is dus letterlijk uit het leven van Virginia Woolf gegrepen. Dat is leuk om te weten en nog leuker om aan te tonen, maar van grote literaire waarde is deze constatering natuurlijk niet. In het grote geheel is het een minor detail. Zoals ook het feit dat Virginia in 1905 een (boot)reis met haar broer Adrian maakte van ondergeschikt belang is, hoewel dat haar ongetwijfeld geholpen heeft bij het schrijven.
    Dat The Voyage Out tot op het bot autobiografisch is – maar op een andere, en voor Virginia Woolf  minder beschadigende, manier dan Melymbrosia – blijkt niet uit dit sprokkelwerk. Om die conclusie te kunnen trekken, is diepgravend onderzoek nodig. Onderzoek dat jammer genoeg al door een ander gedaan is.

     

    Foto: Ingang van de Cemitério Inglês in Lissabon. De pijl wijst de weg naar het graf van Henry Fielding: English writer and playwright © Liliane Waanders


    Liliane Waanders komt wel eens ergens, ontmoet wel eens iemand en leest wel eens wat. Als dat met literatuur te maken heeft, schrijft ze er columns over.

     

     

    Carolien

    , , , , , , , , , , , ,

  • Herlezen van een debuut

    Een boek herlees ik als het iets bij me teweeg heeft gebracht, zoals Cirkel in het gras van Oek de Jong, Wacht tot het voorjaar Bandine van John Fante, of Strikt van Minke Douwesz. Veel boeken hebben aan een eerste lezing genoeg, romans met een plot die je wegleest als eet je een doos bonbons leeg. Boeken die de boekenkast niet halen. Dan zijn er de boeken die met een zekere overtuiging in de kast worden gezet. Waaronder debuten die nieuwsgierig maken naar een volgend boek. Niet zelden blijft dat volgende boek uit en zul je nooit weten hoe een debutant zich in zijn schrijverschap ontwikkeld heeft. Die boeken blijven vereenzaamd in de kast staan, zoals Moorddiner van Mohana van den Kroonenberg en De smaak van ijzer van Elisabeth van Nimwegen.

    Van De smaak van ijzer herinner ik me dat ik het goed geschreven vond en dat de onderlinge relaties nogal fysiek en intiem waren. Met Moorddiner, een verhalenbundel, had ik moeite met ‘iets’ ongrijpbaars in de verhalen. Het ging er nogal zwaar aan toe in Moorddiner. Verhalen die je na lezing een verloren gevoel geven, toch was het dat schurende wat me intrigeerde. Ik moet het nog eens lezen, alleen al om te kijken of er in mij iets veranderd is waardoor ik er nu wel uit kan halen wat er beslist in zit.

    Maar eerst herlas ik De smaak van ijzer, een coming of age-roman over twee studentes aan de toneelopleiding in Maastricht. Bij herlezing bleek dit naast een coming of age, ook een ware #MeToo- roman te zijn. Er komt een regiedocent in voor die zich vanuit zijn positie nogal bruut aan hen vergrijpt. De overheersing van man-vrouw, docent-leerling verhoudingen die in deze kleine roman schuilt, was me bij eerste lezing volledig ontgaan. Ik had het gelezen zoals ik ooit De negerhut van oom Tom had gelezen; wat daar aan mensenleed in voorkwam nam ik aan voor wat het was; een verhaalgegeven en van de werkelijkheid had ik geen idee.

    Daar had de #MeToo beweging van het afgelopen jaar verandering in gebracht waardoor deze roman opeens aan inhoud had gewonnen. Ik dacht: ‘Dat niemand dit boek onder de aandacht heeft gebracht! Hier staat het allemaal in.’ Het overrompelende van docent naar student, hoe afhankelijkheid werkt; het werd me door deze roman opeens haarfijn duidelijk.
    Vooral in de toneelwereld waar alles ‘moet kunnen’, waar je hele hebben en houden tentoon gesteld moet worden (anders kan je opstappen) en grenzen van mijn en dijn vervagen. Het is vooral de tegenkracht die de vertelster ontwikkelt waarbij de betekenis van de titel – De smaak van ijzer – op verrassende wijze verklaard wordt. Lees dit boek, en had ik al gezegd dat het zeer goed geschreven is?

     

    Inge Meijer is een pseudoniem. Zij schrijft over boeken als steunpilaren van het leven en over de ontdekkingen die zij doet in de marges van de literatuur.

     

    Ingrid Van der Graaf

    , , , , ,

  • Ottoturm

    Zowel binnen- als buitendijks kan je fietsen naar Greetsiel. Waar je in deze streek ook naar binnenstapt, een café, een ijssalon of bibliotheek, altijd hangt er een kalender met een foto van de roodgele vuurtoren op de dijk bij Pilsum. En niet alleen op kalenders. Op stropdassen, wijzerplaten van polshorloges en op het briefpapier van de plaatselijke overheid. Nu ik vlakbij die toren sta, geen kunst maar kitsch, verbaas ik me over de drukte hier. Dat ding is ronduit lelijk. Ik fietste net buitendijks, genoot van de kleuren van de kwelders, dan weer groen grijs dan weer tinten geel, stopte bij een informatiebord, las dat dit een beschermd natuurgebied is en dat hier de ‘Strandaster mit ihre Untermieter’ goed gedijd. Het woord ‘Untermieter’ leidde me even af. Ik dacht aan ‘onderverhuur’, maar bedoeld wordt de kevers die zich tegoed doen aan de wortels van de aster.

    En ineens zie ik hem in de verte staan: de Ottoturm, genoemd naar de Duitse komiek Otto Waalkes die in deze streek zijn film Der Ausserfriesische maakte. In zijn aanwezigheid werd hier het eerste burgerlijk huwelijk gesloten.
    Jonge stelletjes maken selfies. Een moeder dirigeert, in een mengvorm van Duits en Turks, haar zoon en zijn vriendin in de richting van de toren. Zij gebaart en roept dat ze hun hoofden dichtbij elkaar moeten houden, voor de jongeman lijkt dit niet vanzelfsprekend. De Ottoturm precies achter hen. Ja, stilstaan nu, commandeert ze. Aan haar gebaren zie ik wie er straks in dat huwelijk de baas wordt.
    Direct daarna telefoneert het meisje, naar een vriendin vermoed ik, en vertelt opgewonden wat er zonet gebeurd is. Ooit ging je, ook in Duitsland denk ik,  naar het stadhuis voor ondertrouw, dat was al een klein feestje. Nu lijkt een foto bij de Ottoturm het wettige bewijs. Overigens is het hier niet altijd vreugde en geluk. In een aflevering van de krimi Tatort beroofde boven op de toren de hoofdverdachte zich van het leven.

    Het haventje van Greetsiel – wat is het druk hier, ‘Seniorenportion € 6,50’ lees ik op een bord bij een overvol restaurant – ligt prachtig aan een inham van een grote baai. In de verte de golvende bochten van de dijken. Tot aan de haven loopt een steile dijk waarop twee mannen vol overgave aan het werk zijn met een elektrische grasmaaier. De magere man die de grasmaaier duwt en trekt, beweegt zich springerig en nerveus, vergeet geen enkel stukje gras. Hij schreeuwt paniekerig tegen een forse man die met een dik touw voorkomt dat de grasmaaier uit zichzelf de dijk afrijdt. Een scene uit een film van Buster Keaton.

    Op de terugweg zie ik de kerk van Groothuusen liggen. Vanaf de provincie Groningen tot aan het noorden van de Baltische zee lijken de kerken op elkaar. Het interieur van deze kerk doet me denken aan die op het eiland Farö, waarachter de cineast Ingmar Bergman en zijn vrouw Ingrid begraven liggen.
    Een vrouw speelt op het orgel. Als ze stopt applaudisseer ik, ze draait zich om en vraagt waar ik vandaan kom. ‘Die Niederlände,’ roep ik. Ze steekt haar duim omhoog. ‘Mein mann ist auch ein Niederländer.’ Ze zegt dat ze nog niet perfect speelt en dat ze nu gaat oefenen op ‘Jesus bleibt meine Freude’ van Bach, dat wordt vaak gespeeld aan het begin van de dienst. Ze zet in. Ik herken het gelijk en neurie mee. Al voor de tweede keer op deze reis voel ik me thuis in een kerk.

    Hans Muiderman reist graag langs de Wadden. Hij bezoekt niet alleen de eilanden maar ook de kustgebieden tot waar de zeeklei ophoudt en het hogere land begint. Zijn reizen gaan van de Kop van Noord-Holland tot het midden van Jutland in Denemarken. Hij reist niet in die volgorde maar ‘springt heen en weer’.

     

    foto’s: Anneke van Kroonenburg

     

    Carolien

    ,

  • Tati Tati, Tati Tati

    Het is een hele kunst om van een boek een film te maken. Bovendien is het behoorlijk ondankbaar werk, want bijna altijd is het boek beter. Dat vinden degenen die het boek gelezen hebben, van wie velen zich niet of onvoldoende realiseren dat een film andere eisen aan een verhaal stelt dan een boek.
    ‘Het boek is beter’ zegt niet noodzakelijk iets over de kwaliteit van een film. Het betekent vaak of misschien wel vooral dat er tijdens het lezen in het hoofd van een lezer heel andere beelden oppopten.

    Over (de kwaliteit van) een boek geschreven op basis van een film, hoor je zelden iemand. Dat is niet zo gek, want literair gezien stellen verboekte films meestal niet veel voor.
    Dat is jammer, maar niet erg. Het boek hoeft in dit geval niet beter te zijn dan de film. Anders dan een boekverfilming is een novelisatie een bijproduct. Een manier om nog wat extra geld te verdienen.
    Geld gaf dan ook de doorslag toen uitgever Gallimard Jacques Tati eind jaren vijftig voorstelde om Les vacances de M. Hulot en Mon oncle in boekvorm te laten verschijnen.
    Tati schreef de boeken overigens niet zelf. Dat deed Jean-Claude Carrière. De begeleidende tekeningen van Pierre Étaix – die betrokken was bij het maken van de films – zouden aan het storyboard ontleend kunnen zijn. Zo letterlijk zijn ze.

    Monsieur Hulot op vakantie lag vroeger op het nachtkastje naast het bed van mijn moeder. Of ze het ooit gelezen heeft, betwijfel ik. Dat Jacques Tati aan haar besteed was, kan ik me namelijk niet voorstellen. Toch lag dat boek daar, en het lag er lang genoeg om de kop van Tati – hij is Hulot – voor altijd in mijn hoofd te prenten. Maar op een dag was het weg. Het exemplaar in mijn boekenkast, kocht ik op een boekenmarkt.
    Dat Oom Hulot ook bestaat weet ik dankzij Ann Meskens – die ook van Jacques Tati houdt en daar heel filosofisch over kan schrijven: Tati en Jacques Tati: een kwestie van kijken. Ik zocht er lang naar. Deze week had ik beet.

    Dat Jean-Claude Carrière in Monsieur Hulot op vakantie een verteller introduceert om van losse scènes een verhaal te maken, ergerde me. Waarschijnlijk omdat de badgast die deze rol toebedeeld krijgt, zich onbeschaamd een oordeel aanmatigt over Hulot.
    Tijdens het lezen van Oom Hulot realiseer ik me het belang van een verteller, en vooral dat die nergens in de films van Tati nadrukkelijk aanwezig is. Oom Hulot kan die verteller goed gebruiken: neefje Gérard vertolkt het ongenoegen over de wijze waarop mensen moderniteiten omarmen directer dan Tati in zijn film.

    Er is iets dat me in beide bewerkingen tegenstaat: Jacques Tati was een perfectionist met heel veel oog voor details. Elk beeld en elk geluid klopt en spreekt voor zich, maar je ziet het of je ziet het niet. Jean-Claude Carrière bezondigt zich aan het benadrukken van details en het uitleggen van grappen. Misschien moet dat omdat het anders op papier niet overkomt, maar voor de goede verstaander van Tati is dat (een) doodzonde. Doe mij Mon oncle maar.

     

    Illustraties: tekening van Pierre Étaix uit Oom Hulot; screenshot uit Mon oncle


    Liliane Waanders komt wel eens ergens, ontmoet wel eens iemand en leest wel eens wat. Als dat met literatuur te maken heeft, schrijft ze er columns over.

    Carolien

    , , , , , , , , , ,

  • Het witte schuim

    Al enige tijd dompel ik mij onder in het werk van verschillende componisten die in Nederland wonen en werken, of – in een enkel geval – woonden en werkten. Dit ter voorbereiding van een cursus voor de Volksuniversiteit Amsterdam die ik met een oud-collega, filmer en musicus Patricia Werner Leanse, in mei bij voldoende aanmeldingen hoop te gaan geven. Op dit moment is Willem Jeths aan de beurt, oud-Componist des Vaderlands. Ik ben altijd al erg gecharmeerd geweest van zijn muziek, maar hoe leg je nu duidelijk uit waarin hem dat zit? Maar zie daar: opeens kwam een gedicht van Erik Lindner te hulp uit zijn recent verschenen bundel Zog (het spoor dat een schip achterlaat). Er zijn grote overeenkomsten tussen dit gedicht en Jeths compositie Flux/Reflux (Eb en Vloed) en kleine accentverschillen.

    In de eerste plaats zijn beide een uiting van muziek, klank en ritme. Luister maar hoe de dichter een van de gedichten voorlas in een uitzending van VPRO Boeken (12 maart jl.) waaruit hier twee gedeelten:

    Branden – randen van de wolken
    zeilend – meeuwen als de wind aanzwelt

    surfers op hun buik als drenkelingen

    (…)

    hoe een golf omslaat
    en pas daarna schuim maakt

    hoe het witte schuim van een nieuwe golf
    als een tong door bruin gedroogd schuim glijdt

    (…)

    Lindner schrijft het in twee regels op, en eentje – over de surfers – die eruit springt en die na de bootvluchtelingen een ander beeld oproept dan van een golf die op je afkomt en zich weer terugtrekt.
    Zo componeerde ook Willem Jeths zijn orkestwerk Flux/Reflux dat wij tijdens die cursus van de Volksuniversiteit zullen laten horen. Hierin worden ook golven verklankt die op het publiek toekomen en zich weer terugtrekken. Om dit effect te bereiken schrijft Jeths een plaatsing in een V-vorm voor van de strijkers op het podium met daarachter het slagwerk en de blazers.
    Het werk is geschreven na de dood van zijn moeder en van zijn compositieleraar Tristan Keuris en is opgedragen aan de weduwe van Keuris, Marion. De dood komt voor in het midden van het stuk, waarin een dodenmars met vibrafoon en klankschalen valt te horen.
    Water staat vaak symbool voor de dood, maar er is ook zoiets zoals Shakespeare verwoordde:

    Genade (…)  
    drupt, als zachte regen uit de hemel
    op aarde neer, en brengt een dubbele zegen:
    zij zegent hem die geeft, hem die ontvangt.

    Iets daarvan proef ik ook in de laatst geciteerde regels van Lindner, waar hij het heeft over een nieuwe golf. Na het donkere midden van Jeths gaat ook zijn stuk verder. De rouwstoet is weggetrokken. Het werk eindigt hoog en ijl, als wit schuim dat weg spat en neerdaalt.
    Een dubbele zegen: dat is het werk van Lindner en Jeths, voor lezers en luisteraars.

     

    Els van Swol leest alles wat los en vast zit en slaat als het even kan geen toneelvoorstelling van Shakespeare over. Zij bezoekt regelmatig het concertgebouw waar ze dan weer over schrijft in haar columns.

     

    Ingrid Van der Graaf

    ,

  • De wereld van Biesheuvel

    Er was in de relatie tussen Rusland en het Westen een nieuw dieptepunt bereikt. Een bericht waarvan ik in een flits bedacht dat dit een teken kan zijn. Dat dit zo’n bericht is waarin een wereldramp wordt aangekondigd. De Derde Wereldoorlog, of de vernietiging van alles. Zo’n bericht waarin je achteraf het onheil voorspeld zag. Dat je na de ramp, als je nog leeft, zegt: ‘Ja, in dat bericht van 27 maart 2018, zag ik de tekenen’. Beter is het zulke gedachteflitsen te negeren. In de krant zie je elke ochtend tekenen over het teloorgaan van de wereld. Laten we de krant enkel zien als onderdeel van het ochtendgebeuren. Dan overgaan tot de orde van de dag, het wereldnieuws terugbrengend tot het halen van de trein, boodschappen voor het avondeten, vergaderen, stukje schrijven en ’s avonds gewoon op de bank.

    Soms bekruipt me het gevoel dat ik in actie zou moeten komen. De barricaden op, met mijn handen als een trechter voor mijn mond roepen, ‘En nu is het afgelopen! Hup, iedereen twee vluchtelingen in huis. Lege logeerkamers zijn verboden. Stop dat gezeur over statiegeld op plastic flessen. Laat ze in de schappen staan zodat winkeliers beseffen dat we geen water in flessen moeten inkopen. Wat moet dat ook, de hele dag uit flessen lurken terwijl een groot deel van de mensheid verpietert in opvangkampen, niet eens elke dag een paar schone sokken heeft om aan te trekken. Het moet afgelopen zijn. Begrepen!’
    Maar ik vrees dat ik voor dovemans oren en goedgelovigen (‘Alles komt goed’) zal staan te roepen. Niets zo moeilijk als mensen te overtuigen dat het roer om moet, en wel nu en allemaal tegelijk, zodat het effect onafwendbaar ten goede komt aan de mensheid.

    Daar was ook Maarten Biesheuvel van overtuigd. In zijn verhaal ‘De wereld moet beter worden’, probeert hij zijn psychiater te laten inzien dat hij de enige is die het bij het rechte eind heeft. Dat hij de tekenen van de tijd herkent en dat daar naar gehandeld dient te worden: ‘U bent een vreselijke dokter, u bent een dokter die er niets van begrijpt, u zijn de Tekenen niet gegeven. (…) u zegt maar steeds dat dat idee van mij om de wereld beter te maken een ziekte is, gelooft u dat nu zelf ook? hoe kan iemand die de wereld beter wil maken ziek zijn? Zotteklap! Dan was Schweitzer ook ziek, dan was Mozes ziek, dan waren de oprichters van het Rode Kruis tijdens de Krimoorlog ziek, wat denkt u eigenlijk wel?’ Ach, leefde ik maar in de verhalen van Biesheuvel.

     

    Citaat uit: Verzameld werk J.M.A. Biesheuvel (deel 1, p. 447)

    Inge Meijer is een pseudoniem. Zij schrijft over boeken als steunpilaren en over de ontdekkingen in de marges van de literatuur.

     

     

     

    Ingrid Van der Graaf

    ,

  • Teksten tentoonstellen

    Ik kwam – natuurlijk – voor The Elgin Marbles, maar was misschien wel meer onder de indruk van wat er tijdelijk in één van de vitrines lag: het manuscript van Alice in Wonderland van Lewis Carroll. De door Carroll zelf geïllustreerde eerste versie van het verhaal maakte deel uit van een tentoonstelling waarin nog veel meer bekende werken in het handschrift van hun maker te zien waren. Alice’s Adventures under Ground – die titel gaf Lewis Carroll zijn kerstcadeautje voor Alice Liddell – bewonderend, had ik het gevoel dat ik  Lewis Carroll aan kon raken.

    Het zal de samensteller van de tentoonstelling in The British Library – toen nog gevestigd in hetzelfde gebouw als het British Museum – weinig moeite gekost hebben om met al het materiaal dat voorhanden was die mooie expositie te maken. Terwijl tentoonstellen eigenlijk niet de core business van deze bibliotheek was en is. Laten zien wat ze in huis hebben, is in zekere zin bijzaak. Het gaat The British Library net als de Nederlandse evenknie – de Koninklijke Bibliotheek – om het verzamelen van wat verschijnt, zodat het culturele erfgoed behouden blijft en bestudeerd kan worden.

    Voor musea ligt dat anders. Van musea wordt juist verwacht dat zij iets laten zien. Dat zij aan de hand van voorwerpen een verhaal vertellen.
    Bij voorwerpen denk je in dit verband niet meteen aan teksten, maar soms durft een museum het aan om documenten en teksten centraal te stellen in een expositie. Veertien jaar geleden zag ik zo’n tentoonstelling in het Paleis voor Schone Kunsten in Brussel: Arthur Rimbaud (1854-1891). Een seizoen in de hel. Zorgvuldig uitgelicht waren daar onder andere de processtukken van de zaak Rimbaud versus Verlaine te zien, maar ook andere paperassen, en wie dat wilde kon op een bed in de ziekenzaal naar Un saison en enfer luisteren. Ik las, luisterde en keek mezelf aandachtig door de veertien zalen die de tentoonstelling telde.

    Aan die voorbeeldige tentoonstelling moest ik denken toen ik op de laatste zondag van de Boekenweek gratis met Griet naar Leeuwarden reisde en in het Fries Museum Mata Hari: de mythe en het meisje zag. Vooraf verwachtte ik vooral voorwerpen te zien. Ik hoopte op een tentoonstelling à la Sarah Bernhardt – De Kunst van het Grote Drama, die de actrice tot leven bracht aan de hand van objecten die haar omringden.
    Ik kwam enigszins bedrogen uit. Er waren voorwerpen te zien, maar de meeste verkeerden nooit in de nabijheid van Mata Hari. Er was vooral veel te lezen, waaronder de aanklacht, het bewijsmateriaal, het doodvonnis en de brief waarin zij zichzelf vrijpleit en om gratie vraagt (en fanmail in een glazen kastje).
    Het zag er mooi uit, maar inhoudelijk schoot de tentoonstelling wat mij betreft tekort. De mythe en het meisje kwamen allebei onvoldoende uit de verf. Na afloop wilde ik vooral meer weten, bijvoorbeeld of er terecht vraagtekens gezet worden bij het jaar waarin Isaac Israëls Mata Hari portretteerde. Daarom ben ik inmiddels weer in een biografie over Margaretha Zelle begonnen. Weer, want ik las er het afgelopen jaar al drie.

     

    Foto: fanmail in een glazen kastje

     


    Liliane Waanders komt wel eens ergens, ontmoet wel eens iemand en leest wel eens wat. Als dat met literatuur te maken heeft, schrijft ze er columns over.

    Carolien

    , , , , , , , , , ,

  • Verzinsels

    Voor je het weet wijkt de waarheid af naar een leugen. Dat heeft te maken met hoe je iets brengt, belangrijke feiten verdraait of weglaat. Enthousiasme speelt daarbij een rol. De vis is altijd groter dan toen die gevangen werd. De geest verzint er lustig op los als het om afmetingen, aantallen en vermogens gaat.
    ‘Dichtung und Wahrheit’, het hield me bezig nadat ik de biografie van Boudewijn Büch had gelezen. Hij sierde zijn leven met verzinsels. Leugens eigenlijk. Maar dat klinkt weer zo hard. Liegen als een soort ‘met voorbedachten rade’. Plannetjes maken om er zo voordelig mogelijk mee weg te komen. Hij decoreerde zijn leven met verschillende verzonnen levens.

    Ik heb wel een idee hoe een van de mythen, rond het vermeende kind van Büch, is ontstaan. Het begon tamelijk onschuldig. Hij raakt als begin twintiger bevriend met zijn voormalige en tien jaar oudere lerares Nederlands, en haar man. Hij komt bij hen thuis, vermaakt ze met zijn verhalen en humor, blijft eten, slaapt op de bank. Het is gezellig al verlangt hij wel haar onverdeelde aandacht. Als ze zwanger is, verbreekt Büch alle contact met haar. Dan ontvangt hij een brief van haar, waarin ze schrijft dat ze een zoontje heeft gekregen. Dat ze het kind naar hem hebben vernoemd; Boudewijn. Ze besluit met de wens het kind graag aan hem te willen laten zien want ‘hij is ook een beetje van jou’. Waarop Boudewijn extatisch van vreugde zijn vrienden meedeelt dat hij ‘vader’ is geworden.

    Daar begon de waarheid af te wijken van de werkelijkheid. Hij is overweldigd dat het kind ook ‘een beetje van hem is’. Alsof die mededeling hem een licence to live gaf. Zijn vrienden zijn oprecht verrast, feliciteren hem met zijn zoon. Die felicitaties maakten hem pas echt tot vader. Op dit punt zeg je niet: ‘Oh nee, wacht. Het is niet écht mijn kind’. Dat doe je niet, je wilt dat verzinsel laten voortduren. Er staan vele verzinsels in de roman De kleine blonde dood beschreven. Waarin hij van de moeder een alleenstaande alcoholiste maakt die haar kind verwaarloost en laat hij het kind, door een val van de trap, op zijn zevende doodgaan. Die roman, met de dood van het kind, kan gezien worden als een manier om die hele geschiedenis achter zich te laten. Al bleef hij, desgevraagd, volhouden dat hij vader van een zoon was. En wie zijn twijfels toonde, die bande hij uit zijn leven.

    Op 17 januari 1969 schreef hij in zijn dagboek: ‘Als je alles neemt wat ik geschreven heb, brieven en gewoon proza, en je neemt daar alle franje en overdrijving vanaf. Dan heb je mijn leven. Heel netjes op de lijntjes.’ Tja, tussen Boudewijn Büch en de werkelijkheid hingen vele verzinselen.

     

    Citaat uit: Boudewijn Büch, het verzameld leven. (Prometheus 2016)

    Inge Meijer is een pseudoniem, leest de godganse dag, schrijft daarover.

    Ingrid Van der Graaf

    ,