Literair Nederland

  • De schaduw van woorden

    De schaduw van woorden

    Wat gaat er door een moeder heen als haar zoon een einde aan zijn leven maakt? Vincent, de zestienjarige zoon van de Amerikaans-Chinese auteur Yiyun Li (1972), pleegde in 2017 zelfmoord, slechts enkele maanden nadat zijn moeder een boek publiceerde over haar eigen pogingen om uit het leven te stappen. Li droeg haar nieuwste roman Waar geen reden is aan hem op. Het gehele verhaal is een dialoog tussen een moeder en haar overleden zoon Nikolai.

    Hoewel er nadrukkelijk ‘roman’ op de voorkant van het boek staat, vertonen de personages veel gelijkenissen met de auteur en haar zoon: de moeder in het verhaal is ook schrijver en de zoon die een einde aan zijn leven heeft gemaakt is ook zestien jaar oud geworden. Hier speelt Li mee wanneer de moeder in het verhaal vertelt dat ze een boek schrijft over een vrouw die op haar vierenveertigste (zo oud zijn Li en dit personage ook) een kind verliest aan zelfdoding:
    ‘Ai, nu gaan mensen mij de schuld geven, zei Nikolai. Als je dat boek publiceert, zullen de mensen denken dat je die vrouw dat verhaal hebt gegeven vanwege mij.
    De mensen mogen denken wat ze willen, zei ik.
    Misschien was je die roman aan het schrijven om jezelf voor te bereiden, zei hij.
    Ik heb mijn hele carrière lang geschreven om mezelf voor te bereiden, dacht ik.’

    Roman
    Bij een boek met zo’n intiem thema in een dialoogvorm waarin het leven van de auteur zo verworven lijkt met de gebeurtenissen in het verhaal dreigt een dagboekeffect: is dit niet té intiem, is dit wel bedoeld voor vreemde ogen? De dubbele laag in het bovenstaande citaat is een herinnering dat er een schrijver aan het werk is, dat dit verhaal juist is bedoeld voor vreemde ogen. Het wordt nergens sentimenteel. Daarnaast spreken de moeder en Nikolai niet alleen over zijn zelfgekozen dood. Ze spreken over taal, proza en poëzie, bijvoorbeeld in dit citaat:
    ‘Ja, zei ik, maar gedichten en verhalen proberen te zeggen wat niet kan worden gezegd.
    Jij zegt altijd dat woorden tekortschieten, zei hij.
    Woorden schieten tekort, ja, maar soms kan hun schaduw wel het onzegbare bereiken.’

    En dat is precies wat er gebeurt in Waar geen reden is. Dit boek is een gesprek, maar het belangrijkste kan niet worden uitgesproken. Dat is het onzegbare wat een moeder voelt wanneer haar kind een einde aan zijn leven maakt. In deze lange dialoog is het in iedere zin voelbaar, zelfs wanneer de personages discussiëren over taalkwesties. Zo legt de moeder uit dat ze een hekel heeft aan bijvoeglijke naamwoorden, omdat die altijd oordelend zijn. In dit verhaal is geen oordeel aanwezig, ook niet wanneer de moeder haar zoon vertelt over zijn uitvaart.

    Door de dialoogvorm en door het gebrek aan een plot is Waar geen reden is bij vlagen vermoeiend. Gelukkig zijn de hoofdstukken relatief kort, waardoor er tijd is om even te pauzeren en na te denken over de veelgebruikte ’tegel’wijsheden (‘je kunt niets begrijpen van poëzie als je niet kunt kijken’). In ieder ander boek zou dit te veel zijn geweest, maar in dit verhaal werkt het. Misschien omdat de moeder en de zoon in een wereld zonder regels met elkaar praten. Er is geen tijd, er zijn geen dagen, niemand heeft de regie. Of misschien omdat de oneliners een houvast bieden dat de personages lijken te zoeken.

    Eerbetoon
    Het belangrijkste is dat Yiyan Li erin is geslaagd een monument te maken voor haar overleden zoon. Niet alleen voor hem, maar voor alle ouders die ooit een kind hebben verloren. Ook laat dit verhaal de waarde zien van een eerlijk, moedig gesprek waarbij er niets meer op het spel staat en tegelijk alles op het spel staat. Li is er met verve in geslaagd iets over te brengen wat we niet kunnen benoemen, waar we (nog) geen woorden voor hebben. Hiermee laat ze niet alleen haar eigen kracht zien, maar ook de kracht van verhalen.

    Carolien

    , , , ,

  • Ten tijde van het communisme

    Ten tijde van het communisme

    Recensie door Marjolein Paalvast

    Als kind had ik een sleutelhanger in de vorm van een diamant. Urenlang kon ik me daarmee vermaken: afhankelijk van hoe je door het geslepen glas heen keek, veranderde de wereld die aan de andere kant lag van kleur, vorm of mijn favoriet van onder- en bovenkant. De truc was om de diamant steeds slechts een fractie van een slag te draaien het voorwerp dat je bekeek bleef hetzelfde, maar door de lichte verandering van waarneming zag het er ineens totaal anders uit.

    Verschoppelingen, een debuutroman van de Chinese schrijfster Yiyun Li, laat zijn lezer door zo’n diamant kijken naar het China ten tijde van het communisme. Ik ontwaak op 21 maart 1979 in het huis van leraar Gu en zijn vrouw. “Op een paar passen van zijn huis zag leraar Gu een groot wit papier met een enorme rode boodschap erop dat op de muur van de rij huizen was geplakt, en hij wist dat de dood van zijn dochter daarop werd aangekondigd.” Elf pagina’s later zie ik datzelfde papier weer terug: “Aan het eind van de straat zag Tung een pas opgehangen aanplakbiljet, waarvan de onderste punten al losraakten door de wind. Hij vond een wrakke stoel die voor een erf stond, sleepte die naar het biljet en klom erop, maar zelfs als hij op de stoel op zijn tenen stond was hij nog niet groot genoeg om bij de onderkant van het biljet te kunnen.”

    De executie van contrarevolutionaire Gu Shan, dochter van Gu en zijn vrouw, houdt de industriestad Modderrivier op die bewuste dag in maart in haar greep. Door het perspectief steeds naar een ander karakter te verschuiven, toont Li hoe de levens van verschillende bewoners van Modderrivier met deze executie verbonden zijn. Van lagereschoolleerling Tung, die met zijn school verplicht is de openbare terechtstelling bij te wonen, via het misvormde meisje Nini, dat zich voedt met de meellijm achter op de aanplakbiljetten over de executie, tot de negentienjarige Bashi, die zijn honger naar kennis over de vrouwelijke anatomie probeert te stillen met het lichaam van de ter dood gebrachte revolutionaire.

    De overgangen van het ene naar het andere personage verlopen soepel, als een goed geolied raderwerk. De lezer ziet de camera als het ware glijden van de ene naar de andere bewoner. In het eerste deel van Verschoppelingen levert dit een haast magisch effect op: we zien de executie van Gu Shan door ieders ogen behalve door die van haarzelf. Door het consequent ontbreken van juist haar perspectief ontstaat een soort centrifugale kracht de levensverhalen van de andere bewoners zijn de facetten van de diamant waardoor we steeds een ander stukje van de op handen zijnde executie zien.
    Precies die middelpuntvliedende kracht die het eerste deel van de roman in een ijzeren greep houdt, ontbreekt helaas in het tweede deel. Hoewel hier zeker genoeg andere zaken de moeite waard zijn ? ik noem het inkijkje in een totaal andere cultuur en tijd en de wijze waarop Li eerder registreert dan beschrijft ? mis je als lezer een rode draad waaromheen de personages in Modderrivier gegroepeerd zijn. De verschillende verhaallijnen lijken een eigen leven te gaan leiden, zonder een duidelijke, centrale spanningsboog. Als lezer raak je hierdoor een beetje verloren, alsof een kind ineens niet meer bij de hand gehouden wordt.

    Hoewel de verhaallijn in het middenstuk van de roman veel te wensen overlaat, biedt het boek als fictief tijdsdocument ons de kans om een blik te werpen op de vaak onmenselijke leefomstandigheden in het communistische China van de jaren zeventig. Li registreert zonder te oordelen, hierdoor blijven Tung, Nini en Bashi menselijk en toegankelijk waar hun gedrag en keuzes anders grote vraagtekens zouden oproepen.

     

    Menno Hartman

    ,