Tijdens Nieuwsuur maakte juryvoorzitter Ahmed Aboutaleb gisteravond bekend dat bioloog een schrijver Mariken Heitman met Wormmaan de Libris Literatuur Prijs 2022 heeft gewonnen. De jury sprak van een ‘uitdagende, onconventionele’ roman die ‘zowel actueel als tijdloos is.’ Heitman werd geroemd om haar ‘groot intellect, literair meesterschap en de moed om niet te kiezen voor een conventionele vertelling.’
Conventioneel is Wormmaan zeker niet. Enerzijds is het een aards boek over de ontwikkeling van de landbouw, passages waarin de aarde en de kracht van tractoren voelbaar zijn. Er worden ijzerwaren- en tuinwinkels bezocht, ‘Of ik wel eens met een kettingzaag heb gewerkt, vraag de man van de ijzerwarenwinkel. (…) Onderzoekend kijkt hij me aan, begint dan een verhaal over tweetaktmotoren, startkoorden, choke, het slijpen van de zaagkettingen en soorten olie. Een tactiek misschien, ik val hem in de rede en schets hem de situatie: de dikte van de boom. Hij knikt en verdwijnt naar achteren.’
Anderzijds is er het mythische verhaal over de oererwt. Duizenden jaren geleden werd tijdens een dreigende hongersnood een nieuw gewas ontdekt – de erwt – door de zonnegod Ra. ‘Er hadden zich mensen rond de erwtenplanten verzameld. Het zag er allemaal behoorlijk knap uit, vonden ze, zo op een rij met dat rijshout, hoe hoog die planten klommen. (…) Ra zei dat je eigenlijk alleen de zaden at. Dat zijn de erwten, (..) die zitten in de peulen. (…) De mensen telden globaal, keken elkaar aan en fronsten.’ Twee uiteenlopende verhaallijnen die een appel doen op de denkkracht en aannames van de lezer. En zoals de jury zegt: ‘Als lezer word je niet behaagd maar uitgedaagd om de hersenen te laten kraken: de roman is filosofisch, zonder nodeloos zwaarwichtig te zijn.’
Daarbinnen handelt het over (gender)identiteit, zonder dat Heitman daarover iets in het bijzonder aan de orde wel brengen. Het gaat bij haar meer om het hokjesdenken en hoe we vanuit aannames (jongen/meisje) het sociale leven beschouwen. De belemmeringen die dat opwerpt. In het boek is er dan ook niet voor niks herhaaldelijk sprake van ‘een vrouw die zij niet geworden is’. In Wormmaan wordt het proces van veredeling in de zaadsector vergeleken met het socialisatieproces van de mens. Het handelt over sociale regelgeving, over verlies van krachten, het kiezen voor een andere weg dan de begaanbare. Een belangrijk en prachtig boek dat hopelijk door deze bekroning met de Librisprijs 2022, volop gelezen zal worden.
Mariken Heitman debuteerde in 2019 met De Wateraap, schreef verhalen voor verschillende platforms en van 2019 tot de zomer van 2021 een maandelijkse column voor Literair Nederland.
De gelauwerde schrijver wint naast de erkenning en eer, een bedrag van 50.000 euro en een bronzen legpenning ontworpen door Irma Boom. Vorig jaar werd de prijs gewonnen door Jeroen Brouwers voor Cliënt E. Busken. Beide romans verschenen bij uitgeverij Atlas Contact.
Overige genomineerden waren: Nico Dros met Willem die Madoc maakte, Auke Hulst met De Mitsukoshi Troostbaby Company, Deniz Kuypers met De atlas van overal, Renée Marissing met Onze kinderen en Lisa Weeda met Aleksandra.
