Maarten en Nicolien, wie kent ze niet? Deze hoofdpersonages uit de zevendelige roman Het Bureau van J.J. Voskuil, leven voort in Wim Huijsers roman Het Genootschap. De roman bestaat uit 119 korte hoofdstukjes met scenes uit hun leven en dat van bestuursleden en bijeenkomsten van het J.J. Voskuil Genootschap. Bijzonder is dat Huijser van Maarten en Nicolien reële autonome wezens heeft gemaakt, die los van hun schepper Voskuil voortbestaan.
Het boek is een nieuwe ‘loot aan de Voskuilboom’, zoals Huijser het zelf eens formuleerde. Na Voskuils dood zijn er in diens voetspoor verschillende romans verschenen waarin zijn stijl en thema’s herkenbaar zijn, onder meer die van Detlev van Heest en Minke Douwesz. Huijser zelf heeft in de afgelopen twee jaar ook ijverig meegewerkt aan het uitlopen van deze stam. Hij volgde Voskuil niet alleen in stijl en thema’s, maar gebruikte ook zijn personages. Eerst publiceerde hij twee boeken met wandelingen van het echtpaar Maarten en Nicolien: Aan de wandel, waarin zij kriskras door Nederland wandelen en Op Pieterpad, waar ze het bekende ‘Lange Afstands Wandelpad’ lopen. En nu dan Het Genootschap.
Feest der herkenning
In deze roman wordt Maarten per brief gevraagd om erelid te worden van het J.J. Voskuil Genootschap. Het is het begin van een grappige roman die vooral voor Voskuillezers een feest der herkenning is. Maarten en Nicolien kissebissen evenzeer als de romanfiguren van Voskuil over van alles, om te beginnen over de vraag of Maarten aan het verzoek van het Genootschap gehoor moet geven. Nicolien is daarop tegen. Maarten gaat echter op de uitnodiging in en is zelfs bereid mee te werken aan een ledenvergadering, door ‘De Knat’ voor te lezen, het verhaal dat Maarten ooit in een van Voskuils boeken ook heeft voorgelezen.
Het J.J. Voskuil Genootschap bestaat uit een excentriek stel mensen bij elkaar. De bestuursleden gaan door het leven onder Bordewijkiaanse namen als Jacques Strategier (secretaris), Herman Draatzoeker (voorzitter) en Sylvie de Vragende (penningmeester). In een later stadium komt daar Coosje van Well als jeugdig nieuw bestuurslid bij. Die bestuursleden komen afzonderlijk of gezamenlijk voor in aparte hoofdstukjes en vergaderen telefonisch en op locaties heel wat af. Daardoor krijgt de roman dezelfde afwisseling als Het Bureau, een afwisseling die in de wandelboeken van Huijser met Maarten en Nicolien ontbreekt. Er ontstaat een dynamiek tussen de belevenissen van het echtpaar in de huiselijke sfeer en die van het Genootschap, waarin Maarten soms participeert. Deze dynamiek maakt Het Genootschap tot een ware Voskuilpastiche.
Spel met alter ego’s
Het wordt helemaal interessant als Maarten en Nicolien kritiek gaan leveren op hun schepper Voskuil. Kritiek, met name op de dagboeken van Voskuil, die in de verhaaltijd van deze roman (september 2022-april 2023) verschijnen. Ze vinden vooral het eerste deel van het dagboek, dat de periode tot 1955 bestrijkt, niet veel. ‘Die (Voskuil) deed in de Tweede Wereldoorlog niets anders dan bandenplakken’ merkt Maarten venijnig op en hij noemt het dagboek een ‘in zichzelf gekeerde worsteling.’ Maarten en Nicolien willen als eigenstandige personen beslist niet vereenzelvigd worden met hun schepper.
De roman is dus een spel met alter ego’s, aliassen en identiteiten. Eindeloos hebben de critici in het verleden gediscussieerd over de relatie tussen Voskuil en zijn alter ego Maarten Koning. In deze roman beweert Maarten dat Voskuil in Het Bureau een ideaaltype van zichzelf heeft geschapen, dat in geen enkel opzicht met de schrijver verward mag worden. Nog ingewikkelder wordt het als het echtpaar reageert op de verschijning van Aan de wandel dat Wim Huijser schreef met hen als hoofdpersonen. Voskuil is de creator van Maarten en Nicolien, door Huijser in Het Genootschap als echte personen opgevoerd die reageren op een door Huijser gecreëerd wandelboekje. Nicolien is in Het Genootschap erg boos over de verschijning ervan: ‘Dat hoeven wij toch zeker niet te pikken!’ reageert ze, ‘Het zou verboden moeten worden’. Op deze wijze spot Wim Huijser ook met zijn eigen creatie. Maarten heeft er minder moeite mee en gaat zelfs naar de presentatie van dit wandelboek.
Levensduur van romanpersonages
Het plezier in het schrijven spat van iedere bladzijde van dit boek af. Huijser geeft Maarten en Nicolien een nieuwe levenstijd. De 119 hoofdstukjes zijn kort en afwisselend waardoor je het boek niet snel weglegt: ‘Nog eentje dan!’ De Voskuilervaring wordt er weer helemaal door opgefrist en in de tijd gebracht. Vooral Maarten, maar ook Nicolien, zijn in deze roman met hun tijd meegegaan. Maarten heeft thuis een ‘spinningbike’ en loopt op ‘sneakers’, hij downloadt teksten en gebruikt een mobieltje en een laptop. Interessant is dat Huijser in dit boek de oudste vriend van Voskuil, Loe van Ooijen, veel aandacht geeft, die als het personage Klaas de Ruiter in Het Bureau figureert. Van Ooijen heeft zich namelijk ooit garant gesteld voor het verschijnen van Voskuils roman Bij nader inzien (1963), iets waar Voskuil zelf nooit ruchtbaarheid aan heeft gegeven. Deze van Ooijen is weer de oud-leraar Nederlands van Wim Huijser en zo speelt Huijsers eigen leven ook een rol in de roman. Ook het publiciteitsbureau, dat het J.J. Voskuil Genootschap gratis van een imago wil voorzien, is ontsproten aan Huijsers eigen ervaringen.
Een van de thema’s is dat romanpersonages bestaan zolang ze gelezen worden. Huijsers roman verlengt niet alleen fictief hun leven, maar wij ook door deze roman en het werk van Voskuil te blijven lezen. Het boek eindigt met een bijeenkomst van leden van het J.J. Voskuil Genootschap in Den Haag, waar ze een wandeling maken langs de begraafplaats van Voskuil en langs de huizen waar hij gewoond heeft. Bij deze bijeenkomst zijn verrassend veel jongeren aanwezig. Coosje van Well, het jongste bestuurslid, heeft door haar charmante en deskundige presentatie over het genootschap op tv de belangstelling voor de schrijver en voor het genootschap vergroot. Misschien schreef Huijser het boek wel omdat hij anderen, jongeren, ook het plezier in Voskuils boeken gunt. Het boek zal in ieder geval de lezers van Voskuil een groot genoegen schenken, omdat deze roman dezelfde geestige en ironische blik op de mensheid werpt als Voskuil dat in zijn werk deed. Voskuil leeft niet meer, maar zijn creaties leven voort.
