‘Het is beter zonder geloof, veel beter,’ zei Franca Treur eens in een gesprek – na de verschijning van Dorsvloer vol confetti – met Jan Siebelink en Maarten ’t Hart, eveneens van hun geloof gevallen schrijvers.
Zelf kom ik uit een enerzijds socialistisch- en anderzijds anarchistisch nest. Waar geloven in een god gezien werd als een teken van zwakheid, alsof je niet op eigen benen kon staan, de verantwoording uit handen gaf. Een hiernamaals bestond niet en reïncarnatie was te oosters. Hoewel ik me kon vinden in de reïncarnatiegedachte, was er de teleurstellende kant aan het hele idee dat je je niets meer herinnerde van je vorige aardse leven. Toch bewonder ik mensen die hun leven inrichten naar de regels en wetten van een geloofsovertuiging.
Bloeiende rozenstruiken
De afgelopen jaren verbleef ik regelmatig voor korte of langere tijd in Londen. Op mijn wandelingen door de straten van Hackney zag ik deze kerk in Shrubland Road, vlakbij London Fields. Over het trottoir aankomend, loop je er op een drie meter afstand voorlangs. In tegenstelling tot alle huizen die dan al gepasseerd zijn en die geen enkele indruk maakten, dringt deze kerk zich aan je op – springt als het ware naar voren – waarbij de neiging een stap opzij te doen, achterwaarts de straat op te lopen om het bouwsel ten volle te kunnen bekijken, een logisch gevolg is. Het brede gebouw – als een graanschuur met een voorportaal en toren – deed een indruk ontstaan van achterliggende akkers en katoenvelden. De witte verf, ruw en mat, leek er op een achternamiddag met een stel evangelisten in opperbeste stemming tegenaan gestreken te zijn. Het blauw van de kozijnen vertoonde zich langs de randen tot in het wit. Een zendingskerk zonder context. Het stond er als de welbekende vlag op een modderschuit. Nergens in de straat vond het enige aansluiting; niet in architectuur, materiaal of kleur. Alleen de rozenstruiken – die bloeiden zoals alleen Engelsen rozen kunnen laten bloeien – trokken het geheel het straatbeeld in.
Anders willen zijn
Een kerk zoals je die in Mississippi of Alabama verwacht maar niet in Hackney, waar elke ruimte precies bemeten is en de huizen per verdieping bewoond worden. De kerk werd als tijdelijk project gebouwd in 1858 van gegalvaniseerd golfplaat en hout. Het 
koste alles bij elkaar £1250. Maar alles wat tijdelijk is, blijkt vaker voor de eeuwigheid bestemd. In 1971 werd de kerk eigendom van de liefdadigheidsbeweging ‘Sight of Eternal Life Church’, een evangelische sekte met een sterk zendingsgevoel. Met ‘Zicht op het eeuwige leven’, is het de oudste non-conformistische kerk van Engeland geworden. Ja, daar moet je niks meer aan doen en gewoon laten staan.
De term non-conformistisch werd in Engeland in 1662 in gebruik genomen om te verwijzen naar protestants-christenen die zich niet ‘conformeerden’ aan de gebruiken van de Anglicaanse Kerk. Deze andersdenkenden kenmerkten zich door het bepleiten van radicale, soms religieus separatistische meningsverschillen tussen hun kerk en de staatskerk. Zo bezien waren mijn voorvaderen in zekere zin ook non-comformisten; zij scheidden zich af van de niet-gelovigen door nog meer, erger, sterker niet te geloven en werden socialist of anarchist. Zij streefden de norm voorbij en separeerden zich van de samenleving. Altijd die drang anders te willen zijn, beter, groter, kleiner, strenger.
De dicht gestapelde grijswitte wolken op de achtergrond van de foto doen ook denken aan de cover van het boek Wise Blood, van de Amerikaanse schrijfster Mary Flannery O’Connor, bekend staand als Gothic novelist. Haar karakters kenmerken zich door een twijfelachtige moraal. In Wise Blood keert een jonge veteraan na de Tweede Wereldoorlog terug naar Zuid Amerika. Hij keert zich af van het geloof en richt de ‘Kerk zonder Christus’ op. Hij predikt het niet-bestaan van God en Christus en het irrelevante van zonde, vergeving en schuld. Op zoek naar volgelingen – die hij niet vindt – radicaliseert hij. En dan weet je het wel.
Dan geloof ik wel dat je zonder geloof beter af bent.
De kerk aan Shrubland Road staat overigens weer te koop, voor 3 miljoen ponden.
Foto: WassinkLundgren
In deze rubriek, die naar Rudy Kousbroeks genre-idee Fotosynthese heet, wordt informatie gegeven over de afbeelding die dienst doet als achtergrondfoto van de website. Fotosynthese is een rubriek waarin beeld en tekst een verbinding aangaan.
achter de dame met het blauwe vest echter een dame zonder glimlach, een bijzonderheid. Een ander opvallend verschijnsel in deze propagandafoto is de samenstelling van de groep. Op veel dergelijke posters moet een eenheid gesuggereerd worden door de diversiteit van de bevolking. Je ziet dus vaak een staalkaart van bevolkingsgroepen, China is tenslotte een enorm land waarin door de communisten, en voor hen, door de keizers een twintigtal grote etnische groepen bijeengehouden worden. Op zulke posters zie je er dan gewoon van de grootste bevolkingsgroepen steeds 1 lachend naast de ander staan. ‘Wij werken aan een mooi Communistisch China’ lijken ze te suggereren, en dat gaat boven etniciteit.
htbare rijkdom van de dames is opmerkelijk, ik zie twee polshorloges, verschillende armbanden en oorbellen. Het is een feestdag, de kleren van de dames zijn feestelijk, het is geen kledij waarmee je in een fabriek werkt, of op het land, waar arbeiders en boeren toch de meest geportretteerde bevolkingsgroepen zijn op propagandafoto’s. De bloemen en de ballonnen suggereren ook een feest, een 1 mei-parade? De dag van de arbeid en de dames staan naar een optocht van arbeiders of eerder legereenheden te kijken?
De karakters zeggen volgens mijn vertaalprogramma De Vreugde van de menigte, wat een schitterend voorbeeld is van een ander aspect van propaganda: benoem slechts dat wat volstrekt zichtbaar en voor de hand liggend is.