Nadat klinisch psycholoog Iva Bicanic, gespecialiseerd in het behandelen van misbruikte jongeren, was geïnterviewd door De Volkskrant, wilde ze het artikel controleren voordat het gepubliceerd werd. Niet op feitelijke onjuistheden maar op uitspraken ‘die mensen [kunnen] raken in negatieve zin […] zodat niemand thuis beschadigd wordt, dat het alleen maar helpend, steunend en ontschuldigend is’. Daarom kiest Bicanic haar woorden altijd voorzichtig.
Het illustreert hoe groot het taboe op seksueel misbruik is: je zegt snel iets verkeerds. Dat geldt niet alleen voor hulpverleners als Bicanic, maar ook voor de slachtoffers. Toen Griet op De Beeck bij De wereld draait door vertelde dat zij in haar jeugd was misbruikt, werden zowel haar betrouwbaarheid als de oprechtheid van haar motieven in twijfel getrokken. Een reactie die het argument van slachtoffers voedt om niet aan de bel trekken: ik word toch niet geloofd en het leidt tot nog meer inbreuk op mijn waardigheid. Geen aanlokkelijk vooruitzicht en een goede reden om alle ellende voor je te houden. In de roman Noodweer van Marijke Schermer wordt beschreven hoe dit nooit helemaal lukt: de ellende zoekt toch een uitweg.
Niet te verdragen woede
Ook bij Manon Uphoff. Haar nieuwe roman Vallen is als vliegen opent met de nu al beroemde openingszin: ‘Lezer, ik wilde dit verhaal niet vertellen.’ Waarna het hele eerste hoofdstuk leest als een apologie voor het schrijven van dit boek. Alsof zij, een schrijfster die haar sporen verdiend heeft, niet over haar meest verborgen zielenroerselen zou mogen schrijven. Van wie niet, waarom niet? Wanneer het misbruik in heel zijn verontrustende omvang al is beschreven, beantwoordt Uphoff deze vraag: ‘hoe je voor zo’n belediging [eufemistisch voor het misbruik] te revancheren en erop te reageren in een wereld die de woede van vrouwen niet verdraagt?’
Zelf verdroeg de schrijfster haar woede echter ook niet meer. De dood van haar oudere halfzus Henne Vuur – ook slachtoffer van het seksueel misbruik – geeft substantie aan de depressie waarin ze op dat moment verkeert. Het hardnekkige zwijgen heeft zich geuit in zelfdestructie: ‘[Ik] heb geen andere mogelijkheid meer dan terug te keren naar een geschiedenis die ik dacht te zijn ontvlucht en die nooit alleen de mijne was, maar die van ons allemaal.’ Zo overstijgt deze roman het particuliere: zij schrijft ook voor haar zussen en daarmee voor iedereen die met seksueel misbruikt te maken heeft gehad.
Vermijden van slachtofferschap
Ook voor de daders, al weigert Uphoff begrippen als dader en slachtoffer te gebruiken: ‘die doen geen recht aan het weefsel, het web om alles heen, de inbedding in de zwijgende samenleving’, zegt ze in een interview met Het Parool. De roman maakt duidelijk dat het onverdraaglijk is om een slachtoffer te zijn, dat blijkt uit de schokkende gebeurtenissen die haar andere halfzus, Toddie Woddie overkomen. Met slachtoffers wil niemand omgaan, laat staan dat ze geholpen worden.
Hoe je achteraf te verdedigen tegen die belediging die het misbruik is, hoe je te revancheren? Niet met een keiharde afrekening dus, hoewel zij daar alle reden toe heeft. In plaats daarvan noemt zij haar vader ‘de briljante architect van onze angst en opwinding en regisseur van onze momenten van extreme verrukking en vrees’. Vervolgens beschrijft zij het misbruik zelf – de aard van het gezinsleven en de gevolgen ervan voor de levens van haar zussen (broers blijven buiten beschouwing), en alle verwarrende, tegenstrijdige gevoelens: ‘Ach, maar wat als alles wat je hebt geleerd en gezien over de liefde, tederheid en zorg ook daar, en voor het eerst (en zo krachtig!), tot leven is gewekt?’
Taal verandert vallen in vliegen
Kunst en met name literatuur boden tot dusver een ontsnapping aan de demonen. Ietwat cynisch memoreert Uphoff hoe haar debuut, de verhalenbundel Begeerte, lovend ontvangen werd als een triomf van de fantasie. Pijnlijk als men nu terugleest dat het noli me tangere (raak me niet meer aan) dat ze op dertienjarige leeftijd tegen haar vader uitspreekt aan de orde komt in het verhaal Vlees waarin de dochter van een slager rond haar dertiende weigert nog langer vlees te eten, vlees dat haar enerzijds vervult van genot en tegelijkertijd van walging. Herlees de bundel – zeer de moeite waard – en men ziet dat in elk verhaal de thema’s macht, seks, erotiek en onschuld een rol spelen. Literatuur als middel om het onbenoembare toch te zeggen.
Met open vizier
Nu echter wordt de literatuur gebruikt om met open vizier de strijd met de demonen aan te gaan- het gif zoals Uphoff het noemt. Openhartig maar niet onverbloemd. De veelvuldige literaire en historische verwijzingen – die niet allemaal van toegevoegde waarde zijn – en het stilistisch machtsvertoon – Uphoff is werkelijk een voortreffelijk schrijfster – lijken als bescherming te dienen voor de uiterst pijnlijke en moedige confrontatie die ze aangaat: het is de taal die het vallen in vliegen verandert.
Uphoff wilde deze roman niet schrijven. Soms ligt schoonheid in de eenvoud, hier is het andersom. Vallen is als vliegen ademt tot in elke zin, elk woord, elke letter wat een enorme krachttoer het is geweest om te vliegen. Dat maakt het boek niet makkelijk toegankelijk, maar wel boeiend en confronterend. Vallen is als vliegen is een monument van een boek en verplichte kost voor een zwijgende samenleving.
