‘De wereld is een schouwtoneel elk speelt zijn rol en krijgt zijn deel’ zei Vondel in navolging van Shakespeare al. Recent verscheen in een Nederlandse vertaling van Eline Jongsma de verhalenbundel Bijrollen van de Zweedse auteur en vertaler Ninni Holmqvist (1958). Jongsma schreef ook een nawoord. In Bijrollen zijn het mensen die een bijrol spelen in de wereld van het schouwtoneel: ondergeschikten of buitenstaanders. Slechts in één verhaal gaat het om bijrollen in een toneelstuk, die ‘fungeren als schaduw’ en ‘onderstrepen wat de hoofdpersonages zeggen en doen. En dat je ze gewoon uit het script kunt schrappen als ze daar niet in slagen, zonder dat dat ook maar enig verschil maakt voor het stuk als geheel.’
De verhalen in het kort
In de twaalf psychologische verhalen zijn die buitenstaanders achtereenvolgens Berit, een schele wees die laatdunkend wordt behandeld door haar broer Bert uit de grote stad. Vervolgens gaat het over de liefde tussen twee kibbelende, lesbische vrouwen, waarvan de een wordt omschreven als subject en de ander als object, waaruit al blijkt dat de een macht heeft over de ander. Daarna is er het echtpaar Linda en Ulf en diens zus Jill. Of een nieuwe cursist, Camilla, die op een engel lijkt. Zij volgt een cursus abstract schilderen bij de Volksuniversiteit. De ik-figuur wil Camilla helpen met haar trauma na de dood van haar tweelingzus. Dan zijn er de vrouwen van de thuiszorg en hun cliënten, Softenonkind Robert met ‘vijfvingerige vleugeltjes [die] uit zijn schouders steken’.
Een kort verhaal gaat over Anna die op school buiten de boot valt door haar afwijkende kleding maar van zich afbijt en wordt geaccepteerd. Is ze weerbaarder geworden, of gebeurde er iets anders? Een volgend verhaal gaat over een vrouw die verkering heeft met een getrouwde man en zwanger raakt. ‘Toren’ handelt over de verstandelijk gehandicapte Emmy, haar moeder en zus. In ‘Keerpunt’ verlaat een man zijn vrouw voor een hond. In het verhaal ‘IJs’ heeft Sonja alleen maar aandacht voor haar baby en niet voor haar nichtje. In het laatste verhaal vindt een jongetje na lange tijd de aktetas van zijn overleden vader terug.
De bijrollen zijn allemaal herkenbaar en maken het mogelijk je als lezer in de personages in te leven. Vrijwel iedereen heeft namelijk wel eens iets dergelijks ervaren.
Terugkerende elementen
Er zijn verhalen waarin veel gebeurt en verhalen waarin nauwelijks iets voorvalt en soms allebei, zoals in het sterke ‘Zomerkind’ over twee thuiszorgmedewerksters. De levens van hun cliënten staan nagenoeg stil, in tegenstelling tot de drukte die de thuiszorgmedewerksters zelf ervaren.
Er zijn elementen die in verschillende verhalen terugkomen en er samenhang aan geven; de ene keer de lichte en mooie kant van het leven vertegenwoordigend, de andere keer de donkere en sombere zijde ervan. Daarvoor gebruikt Holmqvist vaak metaforen, zoals vogels of ontbrekende vleugels. In ‘Brandhout’ zijn dat kraaien en kauwen die ‘krassend en krijsend in de linden en in de oude dode iep’ zaten. In scherp contrast met de eronder geparkeerde ‘glanzende, roomwitte Mercedes’. In ‘Zomerkind’ zijn het ‘merels en tjiftjafs, mussen en vinken’ die de eksters en kauwen gezelschap houden en het evenwicht terugbrengen. Camilla wordt door de ik-figuur in het verhaal ‘Engel’ inderdaad als een engel gezien, maar dan zonder vleugels op haar rug.
Dingen en mensen
Soms beschrijft Holmqvist mensen als dingen: ‘Evy heeft alle cliënten opgeruimd’, soms dingen – zoals de aktetas – als mensen die zijn afgedankt, uit het script geschrapt. Alles in een sobere, onopgesmukte stijl.
Een enkele keer is het de vraag wie nu een bijrol heeft en wie een hoofdrol, wat in de meeste gevallen te maken heeft met wisselende machtsposities. Bijvoorbeeld de zachte man die door zijn als lelijk omschreven vrouw wordt mishandeld en zelf de beslissing neemt het huis te verlaten alvorens hij eruit wordt gezet. Niet om te gaan samenwonen met een andere vrouw, maar met een hond; een absurdistisch trekje dat past in de traditie van de Zweedse literatuur vanaf Strindberg en dat zelfs tot in thrillers als van Håkan Nesser terug valt te vinden. Holmqvist paart de absurdistische trekjes in deze verder realistische bundel aan humor waardoor de thematiek iets minder zwaar wordt. Overigens komt Strindberg nog even voorbij in het verhaal ‘De zwaktste’. Als auteur van Freule Julie en De sterkste, waarin de ik-figuur bijrollen had gespeeld.
Sterke verhalen
Ninni Holmqvist is een Zweedse schrijver die tot de groten uit haar taalgebied behoort. Bijrollen is het eerste boek van haar dat uitgegeven wordt door Wilde aardbeien, de uitgeverij van de Stichting Scandinavisch Vertaal- en Informatiebureau Nederland (SVIN). Holmqvist won in 2016 de Sixten Heymans pris, een belangrijke Zweedse onderscheiding en besloot haar eerdere voornemen om te stoppen met schrijven niet gestand te doen. ‘Nu moet ik natuurlijk doorgaan met schrijven,’ zei ze.
Dat is goed nieuws, want in deze bundel zitten sterke verhalen. Sterk, om drie redenen: er zitten verschillende lagen in, zoals in ‘Engel’ (sadomasochisme en liefde), ze bevatten contrasten, zoals in ‘Brandhout’ (zwart-wit, over kinderen die hun vader hebben begraven, Bert en Berit, de zeurder en de doener) en in ‘Zomerkind’ (de tegengestelde levens van cliënten en thuiszorgmedewerksters), of het thema bijrollen wordt omgekeerd, zoals in ‘Keerpunt’, het verhaal over de man en zijn hond. Je moet veel in huis hebben om dit psychologisch zo sterk en in een eenvoudige schrijfstijl te kunnen uitwerken. Holmqvist is daar in negen van de tien gevallen in geslaagd.
Het omslag van de oorspronkelijke uitgave van Naar huis, Pulang, is een stuk minder lieflijk dan die van de Nederlandse uitgave. De opgestoken vuist illustreert waar de roman over gaat, de gebeurtenissen in Indonesië in de bloedige jaren zestig van de vorige eeuw toen er jacht werd gemaakt op (vermeende) communisten en veel jonge Indonesiërs geen andere uitweg zagen dan te vluchten. Het is een dapper boek. De Indonesische overheid heeft altijd de officiële geschiedschrijving over deze tijd verdraaid en gekleurd. Generaties lang kreeg iedereen vervormd onderricht over dit onderwerp. Ook schrijfster Leila S. Chudori.
Bij uitgeverij Atlas Contact is verschenen Mijn gedichtenschrift van Benno Bernard. Het is een bloemlezing uit de internationale poëzie. Bernard heeft gedichten opgenomen die hem raakten, (deze vertaald) en van commentaar voorzien. Dit commentaar gaat over het gedicht, maar ook over de tijdgeest. Sarcastisch en melancholisch.