Literair Nederland

De essaybundel Vijf sterren voor de gaarkeuken van Wessel te Gussinklo biedt een curieuze verzameling van clichés, feitelijke onjuistheden, denkfouten en uitingen die getuigen van gebrekkige realiteitszin en gebrekkige empathie.
Om met de clichés te beginnen: Te Gussinklo betoont zich een rechtse ideoloog en komt met de uitgekauwde mening dat er weliswaar aardige moslims bestaan, echter: ‘de ideologische moordenaars en bedreigers zijn tegenwoordig vrijwel allemaal islamieten’. (101) Voorwaar geen sprankelend inzicht in tijden dat (extreem)rechtse politici betogen dat niet alle moslims extremist zijn, maar de meeste extremisten wel moslim (waarbij ze zichzelf als extremist blijkbaar buiten beschouwing laten). Te Gussinklo komt ook met de volgende gemeenplaats: ‘Maar ik zeg u, linkse doden, rechtse doden, doden uit het midden, het is mij om het even, het is allemaal even erg.’ (26) Dat is een visie die niet ver uitstijgt boven de inzichten van een zich politiek oriënterende puber, die ‘als eerste’ ontdekt dat het uiteindelijk weinig uitmaakt waarom mensen vermoord worden, om welke ideologie. Dood is dood. En dan wordt ook Voltaire er nog bij gehaald: ‘Ik vind uw meningen afschuwelijk, maar zal met mijn leven uw recht verdedigen uw meningen te hebben’. (29) Dit is nu niet precies de eerste keer dat deze weergave van Voltaires visie gebruikt wordt in een betoog. Bij essays zou het eigenlijk moeten gaan om verrassende, frisse invalshoeken, om een speels aftasten van wat door de essayist als waar of treffend wordt gezien.

Onjuistheden
Feitelijke onjuistheden in deze essays ondergraven Te Gussinklo’s autoriteit (wat Aristoteles in zijn Retorica ‘ethos’ noemt). Zo plaatst hij de Europese heksenprocessen in de Middeleeuwen (49) terwijl die vooral plaats vonden in de periode die erop volgde, de nieuwe tijd. Ook beweert hij dat Nederland kansloos verloor van Rusland op het WK voetbal van 2006 (63). Te Gussinklo bedoelt echter het EK voetbal van 2008. Een futiliteit misschien, maar toch slordig. Zoals het ook slordig is dat hij de voormalige Israëlische premier Perez noemt en niet, zoals meer gebruikelijk: Peres. (90) Ergerlijker is het dat hij beweert dat in Nederland moslims tien procent van de bevolking uitmaken (106), terwijl het in werkelijkheid om ongeveer vijf procent gaat. Als de feiten niet passen bij een clichématig verhaal over ‘islamisering’, moeten de feiten maar worden aangepast, zo lijkt het.

Ontkenning
En dan zijn er nog de denkfouten. Zo beschrijft Te Gussinklo een door haar dracht als moslima herkenbare vrouw in zijn apotheek door wie hij liever niet geholpen zou worden (105-116). Door in dergelijke dracht naar buiten te treden staat zij voor Te Gussinklo voor de militante vorm van de islam. Zij distantieert zich niet van allerlei extremisme en vrouwenonderdrukking. Dat is dus een denkfout, het is hetzelfde als beweren dat geestelijken die zich in onze tijd nog als priester of non uitdossen, zich niet distantiëren van het misbruik in de katholieke kerk. Je hebt als mens het recht je te kleden zoals jezelf goedacht, het is een vrije keuze, wanneer men dat ontkent heeft men geen enkel respect voor het zelfstandig denkvermogen van dergelijke mensen, zij zouden tot hun keuze worden gemanipuleerd. Te Gussinklo noemt één element van de islam (het extremisme van sommige representanten ervan) verwerpelijk (terecht) en stelt vervolgens dat alles wat naar de islam verwijst (zoals kleding) daarom niet deugt. Ter vergelijking: als er onder Nederlanders hufters zijn, betekent dat nog niet dat alles wat naar Nederland verwijst daarom fout is.

Historische factoren
Te Gussinklo gaat in op het Israëlisch-Palestijnse conflict. Met zijn mening daarover is op zich niet veel mis, maar hij stelt ter verdediging van Israël dat er sprake is van een ‘enorme dunbevolkte Arabisch ruimte’ en dat het daarom niet uitmaakt dat ‘dat kleine smalle streepje aan de zee’ daar niet bij hoort (93). Nu zijn er goede argumenten voor het bestaan van de staat Israel, maar daar hoort deze argumentatie niet bij. Want voor veel volkeren is precies het gebied waar men vandaan komt van belang, door geschiedenis en cultuur. Dit geldt ook voor de Palestijnen. En in ‘dat kleine smalle streepje aan de zee’ ligt bovendien een ook voor moslims belangrijke plaats: Jeruzalem. Je kunt niet zeggen: laat die Palestijnen maar ergens anders gaan wonen. Dat is een wel heel eenvoudig wegredeneren van historische, religieuze en culturele factoren, vergelijkbaar met Wilders’ standpunt dat de Palestijnse staat voortaan Jordanië zou moeten zijn. Weer ter vergelijking: voor Nederlanders zou het bijzonder moeilijk zijn als we met zijn allen ergens in Siberië zouden worden geplant en dat een ander volk dan voortaan het monument op de Dam zou beheren, de Grachtengordel, de Domtoren, de Veluwe, de Friese meren, de Brabantse vennen. Volkeren ontlenen hun identiteit nu eenmaal voor een deel aan de locatie waar ze vandaan komen. Of dergelijk op de Heimat georiënteerd nationalisme nu nobel is of niet: het is een fact of life dat velen aan hun plaats van herkomst hechten. Dit ontkennen getuigt van een gebrek aan realiteitszin.

Acceptatie
Zoals het ook van gebrek aan realiteitszin getuigt om niet geholpen te willen worden door een moslima in de apotheek. Het is nu eenmaal zo dat er moslims in Nederland wonen. Elke maatschappij is permanent in ontwikkeling. Je kunt Nederland niet onder een stolp plaatsen, de Nederlandse cultuur bevriezen. Juist in de door Te Gussinklo opgehemelde Gouden Eeuw (103) was er sprake van dynamiek en veranderingszin door de instroom van vele Joodse, Vlaamse, Duitse en Franse migranten. Misschien de meest Nederlandse van onze schilders, Frans Hals, had bijvoorbeeld Vlaamse roots. Onze grootste filosoof, Spinoza, had een Joodse achtergrond.

Geen keuze
Voor een literator is (meer dan een gebrek aan realiteitszin) een gebrek aan empathie pijnlijk. Te Gussinklo is van dit gebrek niet geheel vrij. Hij schrijft over zijn kritiek op het uiterlijk van moslimmigranten: ‘Ja maar zult u zeggen, die kleding, die hoofddoeken, die gewaden horen bij hun cultuur. Antwoord: ze zijn vrijwillig uit hun cultuur naar de onze gekomen om hier mee te doen. Ik vind het hoogst onbeleefd, ja onbeschoft om de cultuur die ze achter zich gelaten hebben alsnog aan ons op te dringen. Eigenlijk vind ik het idioot.’ (111) Te Gussinklo stelt dat ze vrijwillig uit hun cultuur naar de onze zijn gekomen. Dit nu is niet waar voor tweede en derde generatie migranten, het was de keuze van hun (groot)ouders. Kan Te Gussinklo zich echt zo slecht verplaatsen in de migrantenervaring? Weet hij niet dat het lastig kan zijn om met je identiteit te worstelen: dat het moeilijk kan zijn om tot verschillende culturen te behoren? Heeft hij echt zo weinig begrip voor mensen die proberen houvast te vinden door te hechten aan kleding en andere cultureel-religieuze uitingsvormen? Deze essayist lijkt niet geïnteresseerd in een ontmoeting met de Ander, zoals de filosoof Levinas zou opmerken.

Mooie passages
Is er dan helemaal niets positiefs over deze verzameling essays te zeggen? Toch wel: het tweede, minder politiek getinte deel van de bundel bevat minder ergerlijke essays over andere literatoren zoals Mulisch, Reve en Vestdijk. Maar waar de politiek getinte bijdragen irriteren, roepen deze stukken uiteindelijk niet zoveel op, de gedachtegangen van Te Gussinklo beklijven in dit tweede deel niet. Het blijft in deze essays soms onduidelijk met welke reden de auteur ze heeft geschreven. Mooi is wel de volgende passage over opgroeien: ‘Bij een kind ontstaat door ouder worden en ervaring een soort “vereilanding” van de dingen, een stolling, een steeds verder uitdijende wereld met eigen samenhangen en een eigen ordening, los van hemzelf. Niet een wereld van alleen bevrediging en angsten, verlangens en eigen onmiddellijke belangen. Het is eerder een bevreemdend en vervreemd conglomeraat, dat er is, dat bestaat en waarin hij moet leven, met de wetten waarmee hij rekening moet houden (hinderlijk en storend) en dat in de diepste wezen niets te maken heeft zijn belangen en bevredigingen.’ (151) Bevatte deze bundel maar meer van dergelijke passages, die getuigen van een eigenzinnige visie.

Jaren was het stil rond hem, mààr hij is er weer, Te Gussinklo (1941) – onmiskenbaar – met Zeer helder licht, zijn derde roman.

Een veelbelovende start van de nieuwe uitgeverij Koppernik! Met deze eigenzinnige, meervoudig bekroonde – maar ook bekritiseerde – auteur haalt ze niet de eerste de beste in huis. Zijn debuut De verboden tuin (1986), een roman die zich afspeelt op de drempel van de puberteit waarin de negenjarige Ewout het verlies verwerkt van zijn kinderlijke samenhang met de wereld, werd bekroond met de Anton Wachterprijs. Met het meesterwerk De opdracht (1995), waarin we dezelfde Ewout – inmiddels 14 jaar en volop puber – nauwlettend volgen op een zomerkamp in zijn vergeefse pogingen geliefd en populair te worden, sleepte hij de F. Bordewijk- en de Van der Hoogtprijs in de wacht én werd hij ook nog eens genomineerd voor de Libris Literatuurprijs en De Gouden Uil. Naast genoemde romans verschenen de novelle Het engeltje (1996) en een aantal essaybundels, waarvan Te Gussinklo in Aangeraakt door Goden – een mengeling van autobiografie en essayistiek – op indrukwekkende wijze de zoektocht naar de wortels van zijn bewondering voor  Mulisch en Sartre verwoordt (inspiratiebronnen voor zijn schrijverschap).

Met Zeer helder licht maken we een sprong vooruit in de tijd. Dit keer geen (pre-)puberale Ewout maar een jongeman, Wander genaamd, in de hoofdrol. Wederom een gevoelige, eenzelvige ziel – gemodelleerd naar de schrijver – met veel te hoge verwachtigen van zichzelf en het leven. Lijdend aan zijn eigen (vermeende) misluktheid in een wereld waarin hij zich allerminst thuis voelt. Een wereld die evenzeer wordt gevreesd als veracht.‘Mislukking, alles in mijn leven verwees daarnaar, wat ik ook aanvatte, wat ik ook probeerde, alles mislukte, brak af bij mijn handen.’

Het zijn de zeventiger jaren. Wander- 31 jaar – gesjeesde student psychologie, probeert zich te herpakken om alsnog wat van zijn leven te maken. Drugs, drank en hoerenvertier heeft hij voor eens en altijd afgezworen. Schrijver wil hij zijn. Want dáár in het schrijverschap – zo luidt zijn stellige overtuiging – wacht hem de bevrijding, de geboorte van zijn ware zijn. Groots en scheppend zal Wander leven, in de gló-ó-ó-ria! ‘Literatuur is de grootste, de hoogste, de koningin van de kunsten, want die laat zien wie we zijn, die laat het gevecht zien om te bestaan, om te overleven in de afgewende, onherbergzame werkelijkheid die niet is zoals wijzelf, die wij bekleden, die wij stofferen met cultuur om haar herbergzaam te maken. En het gevecht om onszelf vorm te geven, onszelf te scheppen tussen al dat andere en al die anderen. Het gevecht om niet misvormd te raken, verpletterd, verwrongen.’ 

Tja, groot zijn Wanders dromen, zoveel kleiner de daden: geen letter staat nog op papier.  Maar dan kruist Hanna zijn pad. De oogverblindende, 12 jaar jongere ‘lieve lieve Hanna’. Zijn muze, zijn ‘leeuwtje’. De godin van het licht die hem als geen ander begrijpt, de maagdelijke studente uit een keurig milieu. Zijn geluk kan niet op. Voor haar wil hij schrijven, meer dan ooit.  ‘Ik ben het boek […] Voor jou schrijf ik het, nu ik je eindelijk gevonden heb, voor jou. Jij bent mijn muze, pas dan zal ik echt degene zijn die jij liefhebt.’ Begint met Hanna dan eindelijk het lang gedroomde leven?

Radeloos is Wander, als we op de openingspagina kennis met hem maken. De avond ervoor heeft hij voor het eerst Hanna weer gezien nadat hun relatie op de klippen is gelopen. Tegen de hevige tegenwerking van haar welgestelde ouders (lees: hysterische taart van een moeder, venijnige bulldog van een vader) die hem ver beneden de waardigheid van dochterlief achtten, bleek de relatie helaas niet bestand. Thuisgezeten, in zijn krakkemikkige huisje, vraagt hij zich af hoe zich van de ondergang te redden. Vluchten wil hij, maar ook weer niet, want ‘daar komt geen einde aan’. Bewegen lijkt een betere optie, want ‘het maakt de dingen kleiner omdat ze iets terloops krijgen, niet kunnen groeien door de kracht, het voedsel dat ze aandacht geeft.’ Oke, dus hup naar buiten. De afgrond bezweren. Maar in hemelsnaam waar moet hij heen?

239 Pagina’s lang worden we hierna meegesleurd in het stuwmeer van Wanders gedachten, emoties, observaties en overwegingen. Werkelijk niets van de kolkende binnenwereld van deze afgewezen ziel blijft de lezer bespaard. Er is geen ontkomen aan. Te Gussinklo dwingt je mee te spartelen in gepijnigde zielekrochten, megalomane opvlammingen, tedere droomgedachten, hysterische razernij, obsessief verlangen en uitvergrote schrikgezichten. Soms – hoe aangenaam – mogen we ook even deinen op het gladde oppervlak maar ja, je zou als schrijver geen Te Gussinklo heten als je uiteindelijk niet toch weer kopje onder gaat. Of erger nog, door koude golven genadeloos wordt uitgespuwd.

Toch is Zeer helder licht geenszins zware kost. Met zijn indirecte observerende schrijfstijl bezit Te Gussinklo het talent om in het heetst van de strijd onverwacht geestig uit de hoek te komen waardoor de meest bizarre taferelen ontstaan. Hilarisch is de scène waarin Hanna’s moeder zich in volle razernij vergrijpt aan het portier van Wanders Renaultje, en zwaar over de top die waarin ze hem met haar roze pomponnetjespantoffel probeert af te rossen. Zowel komisch als schrijnend is de op de zolderkamer van zijn vriend gearrangeerde bedscène vol onvermogen waarin Wander – uiterst voorzichtig als minnaar – het genot probeert te vergroten door haar een beetje te helpen ‘haar hand begeleidend als een onderwijzer die een achtergebleven leerling bij het schrijven helpt, samen de pen vasthoudend, letters vormend, woorden…’ waarop Hanna na onverrichte zaken afstandelijk verzucht ‘Oef, wat ben je zwaar.’ En hoe ijselijk kan een kennismakingsbezoekje aan toekomstige schoonouders wel niet zijn? ‘“Kom”, zei hij zijn armen op de leuning van zijn stoel leggend teneinde zich te verheffen. “U zult wellicht elders verplichtingen hebben.” ‘ Zo wordt oogappels vriendje nog eens keurig netjes afgeserveerd. Wanders noodlot lijkt hiermee voltrokken. 

Te Gussinklo schrijft gedetailleerd, breed uitwaaierend en bezeten. Geen mooischrijverij, maar oh, wat gaat er allemaal wel niet om in dat hoofd. Kronkelende zinnen, vol second thougths en een kwistig gebruik van leestekens. Soms ontvouwt zich in een enkele zin een hele geschiedenis. ‘Hoewel, meer geld nu ik niet meer dronk, geen drugs gebruikte en de kleine erfenis – van mijn dode vader; omgekomen in de oorlog, en van mijn dode moeder; plotseling overleden aan een dubbele longontsteking – waarvan ik moest leven minder belastte.’

In het verhaal gebeurt feitelijk niet zoveel. Het is dan ook niet de strakke verhaallijn of het boeiende plot dat maakt dat je zijn werk wil – nee moet! – lezen. Het zijn de minutieus uitgewerkte aaneengeregen reflecties op het denken en op het intermenselijk verkeer die de lezer vervoeren en iets pijnlijk moois, iets groots laten ervaren. Zo ook – zij het wel minder indrukwekkend dan in zijn eerdere romans – in Zeer helder licht.