In Liever dier dan mens. Een overlevingsverhaal vertelt Pieter van Os het levensverhaal van Mala Rivka Kizel (1926). Mala, geboren in een groot chassidisch-joods gezin in Warschau, is dertien als in september 1939 de Duitsers de stad bezetten. Ruim een jaar later, in oktober 1940, verhuizen alle Joden, en ook Mala naar het getto. Driehonderdduizend mensen worden op die manier geïsoleerd, uitgehongerd en vermoord. Ontsnappen is bijna niet mogelijk, om het getto is een muur gebouwd. Op het noorderlijkste puntje echter bestaat de muur uit een rijtje huizen. Daarin zit het gat waardoor Mala uit het getto kan ontsnappen. Net op tijd want in juli 1942 ontruimen de Duitsers het getto. Elke dag worden er Joden afgevoerd naar de kampen.
Mala vindt onderdak bij een boerenfamilie, maar is daar niet veilig. De kans om te overleven op het Poolse platteland is minimaal voor Joden. Duitsers organiseren met hulp van de lokale bevolking klopjachten op Joden. Mala ontsnapt naar Duitsland en komt uiteindelijk met Duitse identiteitspapieren – als Volksduitse – bij de nazi-familie Möller in Zerbst (niet ver van Maagdenburg) terecht. Daar verblijft ze totdat de Amerikanen het stadje bevrijden.
Ze reist naar Warschau om haar familie te zoeken, maar vindt niemand meer. Warschau ligt plat, van het getto rest niks meer. De omslag van het boek, waarop een beeld van het verwoeste getto, is‘dat deel waar Mala’s ouderlijk huis heeft gestaan.’ Mala beseft dat alles weg is, de foto’s van haar ouders, broers en zussen, elk aandenken, er is niets. Dan verhuist ze naar Palestina, naar Lydda. De Israëlisch dopen het stadje om tot Lod. Later verhuist ze met haar man, werkzaam bij El-Al, naar Amstelveen.
Reis door de tijd
Op basis van gesprekken en haar memoires Zo heb ik de oorlog overleefd maakte journalist Pieter van Os een ‘reis door de tijd’ – ‘speurend naar steden, dorpen, mensen en gebouwen die in haar verhaal voorkomen en naar documenten, boeken en getuigenverslagen die het aanvullen.’ Het bleef niet bij een reis; het werden vele reizen (meestal met tolk of gids), omdat het nog niet zo eenvoudig bleek de ‘oude wereld’ van Mala terug te vinden. Hij reist daarvoor o.a. naar Polen, Oekraïne en Duitsland. Het is geen gemakkelijke zoektocht naar ‘bevestigingen in het heden van dit verhaal uit een ver verleden’ – veel personen, plaatsen en gebouwen zijn gewoonweg ‘verdwenen in de geschiedenis.’
Historisch perspectief
Pieter van Os maakt gebruik van veel bronnen. Zijn belangrijkste bron is het Joods Historisch Museum in Warschau. Hij noemt dat het ‘epicentrum’ van zijn onderzoek. Het museum is opgericht na de vondst van een aantal opgegraven melkbussen waarin de historicus Emanuel Ringelblum samen met een team van medewerkers zoveel mogelijk informatie heeft verzameld over de Joodse gemeenschap in Polen, in het bijzonder die in Warschau: ‘Om objectiviteit en een zo accuraat en zo breed mogelijk beeld te bereiken van de oorlogsgebeurtenissen in het Joodse leven hebben we geprobeerd om hetzelfde incident door zoveel mogelijk mensen te laten beschrijven. Door het vergelijken van de verschillende verslagen is de historicus in staat om bij de historische waarheid te komen, de feitelijke gang van zaken.’ De proloog draagt een motto van Ringelblum: ‘Verzamel zo veel mogelijk. Na de oorlog kunnen ze het uitzoeken.’
Voor het brede perspectief citeert Van Os meerdere malen de Amerikaanse historicus Timothy Snyder, uit zijn boek Bloedlanden. Europa tussen Hitler en Stalin (2011). Snyder schrijft in het voorwoord: ‘In het midden van de twintigste eeuw zijn in Midden-Europa door de nazi’s en het Sovjetregime zo’n veertien miljoen mensen vermoord. Het gebied waar al die slachtoffers vielen, de bloedlanden, strekt zich uit van het midden van Polen tot het westen van Rusland en loopt door Oekraïne via Wit-Rusland naar de Baltische Staten. In deze ‘bloedlanden’ woonden de meeste Europese Joden.’
Naast de verhaallijnen over het leven van Mala en de historische gebeurtenissen is er een derde verhaallijn, namelijk het leven van Salomon (‘Sally’) Perel. Van Os noemt hem ‘Mala’s mannelijke evenknie.’ Hij deed zich net als Mala voor als Volksduitser. Net als zij overleefde hij de oorlog. Zijn levensverhaal is verfilmd: Europa, Europa (1990). De film is gebaseerd op Sally Perels boek Ik was Hitlerjongen Salomon.
Belang van historische achtergrond
Ieder hoofdstuk – elk met een riviernaam als titel – begint met een citaat, daarna een schets uit het leven van Mala en een deel historische achtergrond van de plaats waar zij op dat moment is. Ten slotte een verantwoording, ‘in plaats van voetnoten.’ Het nadeel van deze opzet is dat je als lezer hoofdpersoon Mala af en toe kwijt bent. Maar kennis van de historische achtergrond over antisemitisme, nationalisme, identiteit, het getto van Warschau en de pogroms is onmisbaar om al die gebeurtenissen uit die tijd te begrijpen.
Altijd bang voor ontmaskering
Na de oorlog vertelde Mala dat ze altijd vreesde voor ontmaskering: ‘Ik was altijd bang, altijd.’ Opvallend zijn twee momenten in het boek waarbij Mala in haar slaap praat. In Wolmirstedt was Mala een van de dienstmeisjes. Daar was ook Iwan, een Oekraïner die ook Duits sprak. Bij het ontbijt ’s morgens zegt Iwan opeens: ‘Jij bent een Jood. Jij sprak Jiddisch in je slaap.’ Na een paar dagen blijkt dat Iwan naar de politie is gegaan. Mala wordt opgepakt en overgebracht naar een strafkamp waar ze moet blijven zolang het onderzoek naar haar afkomst niet is afgerond. De politie vindt dat ze er niet Joods uitziet met haar blonde haar en blauwe ogen. Ze vragen haar of ze ‘Volksduitse’ is. Ze antwoordt daar bevestigend op. Haar nieuwe levensverhaal: Ze komt uit een dorp in het oosten. Haar hele leven woonde ze in Warschau met een Poolse vader en een Duitse moeder. Ze ging naar een katholieke school, vandaar dat ze ook uitstekend Pools spreekt. Dat blijkt ook uit de gesprekken van Van Os met haar. Mala kent de tekst van het Poolse versje Liever dier dan mens – titel van het boek is daaraan ontleend – na 80 jaar nog uit haar hoofd.
Als ze jaren later bij de Möllers in huis is, gebeurt er iets soortgelijks. Als het luchtalarm afgaat, probeert de familie haar wakker te maken. ‘Aan haar bed hoorden ze dat de Volksduitse een vreemde taal sprak, geen Duits, maar ook geen Pools. ’s Morgens vertelden ze haar: ‘Je spreekt een raar taaltje in je slaap.’ De Möllers hadden nog nooit een jood ontmoet en herkenden het Jiddisch niet. Van Os schrijft hierover dat hoe dichter je bij het vuur zit, hoe kleiner de kans op ontmaskering is.
Groot lezerspubliek
In de epiloog wijst Van Os erop hoe belangrijk het is om de ander, of een ander volk te leren kennen, dat dat de belangrijkste les is uit Mala’s overlevingsverhaal. De laatste zin zegt alles: ‘In één zin: pas als de ander zich succesvol kan voordoen als een van de jouwen, kan die rekenen op enige menselijkheid en mededogen.’
In de aanloop naar de viering van 75 jaar vrijheid zijn er relatief veel boeken met oorlogsherinneringen verschenen, denk aan Het Hooge Nest van Roxane van Iperen, Eindstation Auschwitz van Eddy de Wind en Mijn naam is Selma van Selma van der Perre. Deze boeken kregen veel media-aandacht en kwamen in de Boeken top 10 terecht. Pieter van Os heeft met zijn historische zoektocht op basis van Mala’s levensverhaal een zeer mooi boek afgeleverd. Het blijft bijzonder te zien hoe sommige boeken een bestseller worden, terwijl andere boeken nauwelijks worden opgemerkt. Liever dier dan mens is zo’n boek. Op knappe wijze voorziet Van Os Mala’s levensverhaal van historische achtergronden en voegt er andere verhaallijnen in. Het is een boek dat vele lezers verdient.
