Literatuur op internet, essayist Hans Groenewegen – die er beslist geen tegenstander van was – noemde het verschijnsel een onderwereld, zo meldt Samuel Vriezen in zijn inleiding van Netwerk in eclips. De titel van zijn boek benoemt die literaire wereld eveneens als een onofficiële, als een die ondanks de interesse van talloze lezers (ver)duister(d) is. Er kleeft iets inferieurs aan literatuur op internet doordat iedereen er zijn zegje kan doen en serieus wordt genomen. Dat er geen poortwachters zijn in de gedaante van een redactie is wel het opvallendste verschil met de werkwijze bij vertrouwde media als tijdschriften en kranten. Geen reden om het fenomeen te kleineren. Integendeel, elke zons- of maansverduistering is het waard om in de gaten te worden gehouden.
Internet poëtica
Het blog Vriezen vindt… (2006-2013) – waar Netwerk in eclips de neerslag van vormt – bevat maar liefst 120.000 woorden aan ‘posts’ en 100.000 aan reacties. Ook slibden er creatieve teksten aan waarmee de site een publicatiemogelijkheid bood voor poëzie die zelden of nooit in literaire bladen als Tirade of Hollands Maandblad worden aangetroffen. Poëzie die in de weidse beslotenheid van het internet geboren is en die zich daarvan zelfs bedruipt. Zo kan een gedicht uit een mengsel bestaan van op Google geplukte woorden of fragmenten.
Volgens Vriezen zijn discussiërende bloggers – over bij voorbeeld de invloed van poëzie op de samenleving – zich bewust van hun activiteit als een alternatief platform voor traditionele media. Contact met die media is binnen de cultuur van posten en reageren op internet niet aan de orde. Wel hoopt men dat vroeg of laat een internet poëtica tot de bovengrondse doordringt en er wortel schiet. De kans daarop is altijd erg klein geweest volgens Vriezen. De interactie die de blogsites uniek maakte was tegelijk een zwakte: ‘de overmatige directheid’ van de mening liet geen ‘denktijd’ en werkte ‘verstikkend’. Een doortimmerde poëtica zoals in literaire tijdschriften werd dan ook niet gegenereerd op bekende sites zoals die van Jeroen Mettes (Poëzienotities) en van Chrétien Breukers (De Contrabas). Maar ook niet op sites waar een eenling victorie kraaide of kraait. Bij Lucifer in het hooi van Gerrit Komrij of bij ene A.IJ. van de Bergh die al vele jaren een ‘boeklog’ als een ‘eigen plaats’ in de lucht houdt.
Poëzie als tekstkunst
De essays die Vriezen in Netwerk in eclips bijeengebracht heeft, zijn ontstegen aan de vluchtige internetcultuur. De posts zijn na intensief bewerken en opschonen een boek geworden en in het volle licht getreden. Het gevolgde traject voor Netwerk in eclips heeft zelfs geleid tot een internetpoëtica. “Ongetwijfeld, stelt Vriezen vast, ís er wel iets buiten tekst, netwerk, internet, alleen kan de wereld van tekst, netwerk, internet er zelf geen verbinding mee leggen. […] We mogen aannemen dat iets als ‘de werkelijkheid’ sporen trekt door de tekst (of door het netwerk). Maar het weefsel heeft alleen toegang tot wat er direct mee verbonden is.”
In Vriezens beschouwingen draait het om ‘taal als complex van bemiddelende zones’ zoals woorden en zinnen niet alleen maar ook liedjes, boeken, kranten, flarden, kreten zijn. Dat alles is met elkaar verweven. De vorm en ‘de werkelijkheid waarover ze gaan zijn limieten van dit weefsel’. Taal is ‘zelf een medium voor verbinding, en poëzie als tekstkunst is een kunst van het verbinden. Deze taalopvatting kun je een internetpoëtica noemen.’
Poëzie als beïnvloedend medium
De posts zijn essays geworden en losgeweekt van de verlammende interactie. Veel van de stukken gaan over vrienden, in enkele stukken komen vrienden aan het woord, weer andere zijn geschreven als antwoord op vrienden. Onduidelijk blijft welke invloed die reacties op de uiteindelijke versie van de essays hebben uitgeoefend. De kiemcel – zo blijft niet in de mist – vinden de essays in de tussenkomst van Vriezen in een discussie die volgens hem al zo vaak gevoerd was in literaire kringen en zelden iets had opgeleverd. Het debat namelijk over de keuze tussen poëzie als ‘vrijblijvend spel’ of als een op de samenleving ingrijpend medium.
Voorbij vorm versus inhoud
Al in zijn eerste blog propageerde Vriezen vorm en inhoud als onafscheidbaar. Daarop voortbordurend in de zeven jaar dat hij met zijn site actief was, ontwikkelde hij een internet poëtica die voorbij was aan de aloude opvatting van vorm versus inhoud.
De creatieve teksten in Netwerk in eclips van Vriezen zelf en van andere internet-dichters zijn in de jas gestoken van wat het meest nog herinnert aan de ‘readymade’. Dit is uiteraard geen terugkeer naar een vertrouwd procedé. Zelfs als er Roland Holst-achtige taal klinkt omarmt de dichter niet de traditie maar breekt hij ermee.
Vriezen neemt zijn lezers bij de hand en informeert over de inhoud van de vorm en de vorm van de inhoud. In het commentaar laat hij vaak zijn muzikale onderlegdheid meespreken. Misschien had hij in zijn essays die ook andere kunstdisciplines – zoals fotografie – tot onderwerp hebben, de internet poëtica van de dichtkunst meer reliëf kunnen geven door haar te confronteren met de kritische principes van de postmodernen en hun voorgangers. Het laat zich waarschijnlijk makkelijk raden wat Vriezen van de vorm of vent-discussie vindt die in het tijdschrift Forum (1931-1935) en nog lang daarna is gevoerd. Hoe dan ook Netwerk in eclips is een boek dat er zijn mag en volop in de schijnwerpers van de ‘bovenwereld’ kan staan.
