‘”Oelewapper! Ben je belatafeld! Je maakt me kierewiet met dat gemiereneuk.” riep ze nuffig.
“Ja dat is de kift”, glunderde Jaap’. In deze twee zinnen zitten zeven woorden die veel millennials (geboren tussen 1985 en 2000) vermoedelijk niet meer kennen en de Z-generatie al helemaal niet. Ten minste naar de ervaring van tv- en filmscenario schrijver en radiomaker Rogier Proper, de bedenker van de eerste Nederlandse soapserie GTST. Hij merkte dat sommige woorden die voor hem gesneden koek waren (ook al zo’n verouderde uitdrukking) door jonge mensen niet meer begrepen werden, en begon daar een alfabetische lijst van aan te leggen. Die verscheen onlangs bij uitgeverij Balans onder de titel ‘Van Allegaartje tot Zeebenen – een niet zo gebruikelijk woordenboek.
En inderdaad, wie weet bijvoorbeeld nog wat een bakvis is. Vishandel ‘De Bakvis’ in Hengelo verkoopt ze voor een habbekrats. Daar is de oude betekenis nog van kracht: (te) kleine visjes die je het best in twee- of drietallen kon bakken. Dat er tot in de jaren vijftig/zestig een meisje in de puberteit mee bedoeld werd, is achteraf eigenlijk wel vreemd en niet goed te verklaren, vindt Proper. Hij geeft van alle woorden de betekenis en koppelt daar van alles aan vast. Van kookadvies bij ‘bekokstoven’ (‘kool bijvoorbeeld, met wat verse gember, knoflook en bakolie is zeer aan te bevelen’) tot mini-fantasie (‘Al dagenlang sjokte de mierenneuker mismoedig door het herfstbos (..) Geen mier te bekennen!’) tot – vele! – persoonlijke bekentenissen en herinneringen. Zoals bij het woord opkrassen.
‘Het is 1956. Russische tanks donderen Boedapest binnen om de opstand tegen het communistisch regime neer te slaan. Op het schoolplein van het gymnasium in Haarlem omringt een groepje leerlingen uit de hoogste klas een jongetje uit de tweede, wiens vader een bekende plaatselijke communist is.
“Zo kereltje, en wat vind jij van de inval in Hongarije, hè?” Het jongetje is benauwd, maar fier. “Ik ben er ook tegen, meneer,” piept hij. Een lerares nadert, juffrouw Appeldoorn, bijgenaamd Appeltje, en roept: “Willen jullie wel ’s onmiddellijk opkrassen?!” Haastig maken ze zich uit de voeten.’
Propers vader was mr. Michael Dirk Proper, hoofdbestuurslid van de CPN. Dan heb je het als klein uitgevallen zoontje lastig als je dertien bent en de Russen vallen Hongarije binnen. Deze herinnering roept trouwens de vraag op of de term ‘Hongaarse Opstand’ nog bekend zou zijn bij de millennials? Ik denk het niet. Dat is dan al één uitbreiding voor een tweede druk. Want daar ga je als lezer van dit woordenboek natuurlijk meteen naar op zoek. Welke woorden ontbreken en moeten er in een volgende druk worden toegevoegd. ‘Meesmuilend’ wordt node gemist, kon ik al snel constateren. Ook ontbreken er enkele van mijn literaire heimwee-woorden.
Woorden die mij doen denken aan de boeken die ik in mijn jeugd las. Boeken van schrijvers als Johan Kieviet of J.B. Schuil , die ik nu vermoedelijk niet meer kan lezen zonder te gruwen, maar destijds manna uit de hemel waren. Een woord als ‘subiet’, of ‘bruusk’ bijvoorbeeld. Of zelfs een eenvoudig woord als ’terstond’ (‘dat gaan we terstond doen!’). Maar dat is natuurlijk ‘muggenzifterij’. Laten we blij zijn met wat Proper bijeen heeft gebracht aan in onbruik geraakte woorden, ruim vijfhonderd. Als we ze gewoon weer vaak gebruiken, dan komen de goede oude tijden vanzelf terug!
Van Allegaartje tot Zeebenen – een niet zo gebruikelijk woordenboek / Rogier Proper / 160 blz. / Uitgeverij Balans
Hans Vervoort (1939) publiceerde tussen 1970 en 2020 vijfentwintig titels waaronder de verhalenbundel Heden Mosselen Morgen Gij en de trilogie Het Bedrijf.
