Recensie door Rein Swart
‘Edith tikte de laatste zin snel. ‘Seksualiteit is voor sommige meisjes wat een leeuw is voor een kudde grazende gazellen:’
Aldus begint het tweede en wederom lijvige boek van Minke Douwesz. Hoofdpersoon is Edith Heringa, een veertigjarige gynaecologe die wil promoveren op het onderwerp gender-identiteit en gestoord eetgedrag, zoals dat in vaktermen heet. Ze is echter niet tevreden over het eerste woord van de laatste zin van haar artikel, maar weet ook niet hoe die zin wel moet luiden.
Met het oplossen van de puzzel en het vinden van het juiste woord voor het probleem van anorexia zoals het onderwerp van haar dissertatie in de volksmond bekend staat, blijft ze het hele boek bezig. De ideeën die ze daarover ontwikkelt worden gestuurd door een aflopende relatie met Norma, die haar werk is kwijtgeraakt en als dieren activiste radicaliseert.
Edith komt onder andere uit op hechtingsproblematiek en op veronachtzaming. ‘Eindelijk viel te begrijpen wat er met haarzelf was gebeurd.’
De roman speelt zich af tegen de achtergrond van de verkiezingen en de moord op Fortuyn in 2002. We zien alles door de bril van Edith, een vrolijk meisje dat na de vroege dood van haar moeder, ernstig is geworden en zelfstandigheid hoog in het vaandel heeft staan. Ze is niet de eerste de beste kirrende vrouw die de wegenwacht om hulp belt als ze een lekke band heeft, rookt sigaren en leeft bewust, althans zo bewust mogelijk, want aan een voortdurend bewustzijn zou ze kapot gaan.
De karakters van Norma en Edith lopen behoorlijk uiteen, zoals blijkt uit een commentaar op een avondje stappen in het verleden van Edith met een arts-assistente: ‘Norma vond dat haar verleden alle aanleiding gaf tot argwaan. Edith echter vond dat je jaloezie het beste kon vermijden door zelf je vriendin te blijven boeien.’ Behalve bescherming zoekt Edith in een relatie ook avontuur. Sinds de verhuizing, enkele jaren geleden, naar het platteland zijn de vrouwen meer op elkaar aangewezen en is de onevenwichtigheid tussen hen gegroeid. Norma is van geliefde tot levensgezel geworden. Overtuigd schetst Minke Douwesz haar jaloezie, verongelijktheid en toenemende wanhoop.
Edith wordt echter hoorndol van het gedrag van Norma. Teerhartig als ze is, kan ze opeens uitvallen naar haar gemoedelijke vader. ‘Angst, boosheid, onthechting deden een groot beroep op de serotonine huishouding. Ze moest weer eens lol maken, andere neurale netwerken aanboren.’
Haar angst mee ten onder te gaan met Norma klinkt door in de regels van The Verve, ‘I take you down the only road I’ve ever been down’ – wat ook het motto van het boek is en afkomstig van hun bekendste nummer Life is a bittersweet symphony. Anders dan in Strikt waarin hoofdpersoon Idske juist veel films keek, zegt Edith dat ze de meeste films niet interessant vindt. Zij geeft daarentegen veel om muziek, of het nu pop is of klassiek.
Tijdens een wandeling met de hond mijmert Edith dat ze koe wil zijn onder de koeien; anders en toch hetzelfde. Een eigen plaats innemen in een groter geheel. Haar onbezorgdheid van weleer en de afschuw van dit moment zijn twee kanten van dezelfde medaille, zo sombert Edith over haar leven.
De alledaagse handelingen, of de ‘daagsheid’ zoals Douwesz het zelf noemt, scheppen vertrouwdheid. Je ruikt bijna de ezels, je hoort de katten miauwen en je ziet de teckel op je af komen waggelen. De aandachtige observaties, zoals over een fles wodka met ijskristallen, maken dat je die voor je ziet. Hoewel niet alle vergelijkingen even sterk zijn, staan er mooie stukjes in, zoals over roeien: ‘Ze gehoorzaamden, haal na haal als de radertjes van een geoliede machine, verspringend als de wijzers van een klok, een geluidloos staccato gestroomlijnd tot een vloeiende beweging, glad over het water heen.’
Homoseksualiteit vormt net als in Strikt een belangrijk thema. Een deel van het probleem wordt veroorzaakt door de moeilijkheid een geschikte partner te vinden. Vriendin Lidwien staat op het punt te trouwen met een man en de relatie met bibliothecaresse Loes komt moeilijk van de grond. De onzekerheid van menselijke verhoudingen treft de homoseksueel nog harder. Waarom accepteert de kerk hen niet, vraagt Edith zich af. Kan men zich niet beter bezighouden met de gevaren die elke vorm van liefde bedreigen? Afgunst, bezitterigheid, egocentrisme, ongeduld, het onvermogen frustratie te verdragen, geweld.
Het boek kan ook gezien worden als een oproep voor meer vrijheid van leven.
Het inkijkje in het leven van een gynaecologe zal lezers die schrijvers als Voskuil en Frida Vogels op handen dragen, zeker bevallen. Hier is het vooral de verhouding met Loes die het boek draagt, meer dan de verhouding met Norma, de dreiging die van haar en haar mede-dierenactivisten uitgaat en het gemodder van Edith, waardoor je als lezer opgelucht ademhaalt als er eindelijk wat schot in de zaak komt.
Minke Douwesz beschrijft de neergang van een relatie in een rustige filmische stijl, waarbij je als in een bioscoopstoel heerlijk onderuit kunt zakken. De dunne bladzijden van Van Oorschot en de klassieke vormgeving maken het lezen tot een bijna sacrale ervaring. De vrij korte zinnen lezen gemakkelijk weg.
