Literair Nederland

Ook lezers die Rebecca Solnit niet kennen en haar eerder dit jaar verschenen Mannen leggen me altijd alles uit niet gelezen hebben, zullen op basis van de titel vermoeden dat haar nieuwe essaybundel De moeder aller vragen een sterk feministische inslag heeft.
Die aanname klopt, zolang de lezer feminisme niet ziet als een zaak die alleen vrouwen aangaat. In haar inleiding zegt filosofie en activiste Rebecca Solnit, dat het ‘niet alleen over wat vrouwen meemaken maar over de ervaringen van ons allemaal: mannen, vrouwen, kinderen en mensen die proberen uit de strakke tweedeling van de seksen te stappen’ gaat.

Met ‘de moeder aller vragen’ is de volgens Rebecca Solnit de asociale vraag bedoeld: ‘Waarom heb je eigenlijk geen kinderen?’ Een vraag waarmee veel kinderloze vrouwen geconfronteerd worden, maar die praktisch nooit aan mannen die geen kinderen hebben wordt gesteld.
De vraag maakt belangstelling voor geestelijke kinderen in de vorm van literatuur, zoals bij iemand als Virginia Woolf, een stuk moeilijker.

Samen de stilte verbreken
De moeder aller vragen bestaat uit twee delen die respectievelijk vijf en zes essays bevatten.  In het eerste deel – Het zwijgen wordt verbroken– draait het om verhalen over verkrachtingen door beroemdheden en machthebbers die publiekelijk zijn aangeklaagd. De nadruk valt op Amerika, maar spreekt sinds #metoo nadrukkelijk ook tot de Nederlandse verbeelding.
Solnit zou Solnit niet zijn, als ze in dit mer à boire dat met deze verhalen naar buiten komt, ook niet het begin zou zien van een kantelpunt: ‘de eerste stap op weg naar genezing en herstel’, want feminisme is niet, zoals Solnit schrijft, louter een vrouwenkwestie. Geweld tegen en discriminatie van vrouwen is een ‘mannenkwestie’, maar voor alles hebben vrouwen bondgenoten nodig. Mannen die zich uitspreken. Solnit noemt ze niet met name, maar de White Ribbon Campagne, de internationale beweging van mannen die zich inzetten om geweld tegen vrouwen tegen te gaan, is een voorbeeld van het door haar genoemde bondgenootschap.

De boodschap van Solnit in het eerste deel van De moeder aller vragen is: vrouwen en mannen die het zwijgen verbreken maken door het ‘oversteken naar een wereld die gaandeweg wordt uitgevonden’ veranderingen mogelijk. Zij doorbreken de hokjesgeest.

Hokjesdenken doorbreken
In het tweede deel van het boek, dat Het verhaal afbreken heet, ontkracht Solnit het verhaal waarop de traditionele rolverdeling tussen mannen en vrouwen voor een deel gebaseerd is.
De maatschappij moet af van de mythe waarin de man de jager is en de vrouw thuis zit en voor het eten en de kinderen zorgt. De vrouw ‘zat niet stil te wachten. De vrouw had het druk. Nog steeds.’
Een dergelijke vorm van categoriseren schiet zijn doel voorbij, omdat het hokjes zijn waar niemand (meer) in past: ‘de categorieën zijn lek geworden.’
In een pleidooi voor het opheffen van hokjes, komt het vreemd over dat Solnit de aanval opent op mannelijke schrijvers – ze noemt Hemingway, Bellow, Roth, Updike en Mailer – die zich schuldig hebben gemaakt aan vrouwenhaat en daarom niet meer door vrouwen gelezen zouden moeten worden.

Behalve dat Rebecca Solnit niet altijd even consequent is, is het ook allemaal niet nieuw wat ze schrijft. Wel is het allemaal helder en mooi verwoord en dito vertaald. Neem bijvoorbeeld een passage als: ‘Uit milieuoverwegingen ben ik hartstochtelijk begaan met de bewoonbaarheid van onze planeet, maar zolang die niet volledig bewoonbaar is voor vrouwen omdat ze niet vrij en zonder voortdurende angst over straat kunnen gaan, ploeteren we voort onder een praktische en psychologische last die ten koste gaat van onze kracht. Wat dan ook de reden is waarom ik, als iemand die gelooft dat het klimaat onze belangrijkste wereldvraagstuk is, nog steeds over feminisme en vrouwenrechten schrijf. En de mannen toejuich die verandering een tikje dichterbij hebben gebracht of deel uitmaken van de grote veranderingen die zich op dit moment voltrekken.’ Hoop houdt levend, dat wil Solnit er maar mee zeggen. Maar dan moet je er, volgens haar – en terecht – wel gezamenlijk aan werken.

Origineel maar ook schatplichtig
Solnits nieuwe boek ademt, hoewel het niet allemaal nieuw is wat ze vertelt, originaliteit. Het bevat nauwelijks een voetnoot. Toch is zij schatplichtig aan denkers die zij niet met name noemt. Aan Gilles Deleuze bijvoorbeeld. Zijn rhizoom-denken klinkt door in een passage als: ‘Sommige boomstronken hebben wortelstelsels die de individuele stammen met elkaar verbinden en de individuele bomen ondergronds vervlechten tot een stabiel geheel dat zich niet zo makkelijk omver laat blazen tijdens een storm.’
Is het erg dat de naam van zo’n directe of indirecte inspirator ongenoemd blijft? Ja en nee. Nee, omdat geen enkele denker volkomen origineel is en dat ook niet voor de volle honderd procent hoeft te zijn. Niet iedereen weet van al zijn/haar ideeën nog de eigenlijke herkomst te achterhalen. Een idee wordt zo een gedeeld verhaal.
Ja, het is erg dat de naam ongenoemd blijft wanneer het verhaal van een ander wordt geannexeerd en de oorspronkelijke bron ongenoemd blijft.

Wat moet een schrijver die het een niet doet (voetnoten plaatsen en een literatuurlijst opnemen) en het ander (verhalen delen) niet wil nalaten? Solnit gaat anders te werk: ze legt de nadruk op verhalen van onderdrukte vrouwen, die ze met naam en toenaam noemt. Het gaat haar erom, dat door het vertellen van die verhalen het onrecht wordt benoemd dat erin verborgen zit, zodat alles uiteindelijk ten goede zal keren. Dát lijkt de diepere boodschap in De moeder aller vragen.