In haar debuutroman Hier komen wij vandaan schetst Leonieke Baerwaldt (1985) in zes betrekkelijk korte delen een wereld die net zo grimmig is als de sprookjes waarin sommige van haar personages hun oorsprong vinden. Eén van die personages is de kleine zeemeermin, die ervan droomt de onderwaterwereld te verruilen voor de mensenwereld, waar ze boven alles de sterren wil zien. Tot die tijd verzamelt ze vreemde voorwerpen die mensen in zee zijn ‘verloren.’ ‘Bestek, batterijen, autobanden. Een marmeren torso vol vastgezogen zeepokken.’ Koppel haar verzameling aan de mensenwereld die haar zussen beschrijven en als lezer denk je: pas op, kleine zeemeermin, want waar mensen wonen is het vies, overvol en lawaaiig, een plek waar de sterren nauwelijks nog zichtbaar zijn.
Alleen al de beelden waarmee Baerwaldt die mensenwereld neerzet maken de roman het lezen waard.
Strompelend door het leven
In het boek leren we personages kennen die een marginaal bestaan leiden aan de randen van de maatschappij. Tegen de klippen op proberen ze een leven op te bouwen in een onbarmhartige en vervuilde wereld die hen bar weinig gunt. Allen hebben ze littekens, vaak letterlijk, en allen strompelen ze door het leven, zich vasthoudend aan hoop op een betere toekomst. Zo is er het stel Loek en Brenda. Hij, getraumatiseerd door een verleden van seksueel misbruik, en zij, met een ‘verweerde stem, de tatoeages in haar nek en op haar handen.’ De oordelende blik van de buitenwereld – en die van de eigen binnenwereld – is nooit ver weg. ‘Ze wist wat mensen zagen, ook al was ze jaren terug gestopt met gebruiken.’ Er is niets dat Brenda liever wil dan een baby en een normaal leven. Het stel brengt hun tijd door op een stuk grond te midden van ‘een vuilstortplaats, een afvalverwerkingsfabriek en een grote chemische fabriek’ waar ze een armoedige woonwagen bewonen en Loek ervan droomt een echt huis te bouwen.
Ook is er fabrieksarbeider Alex, veertig jaar en nog thuiswonend bij zijn zieke moeder, wier adem ruikt naar ‘de natte geur van oude koffie en versleten ingewanden.’ Zoals Loek van een zelf gebouwd huis droomt en Brenda van een baby, droomt Alex van een aquarium vol kleurrijke vissen die hem troost zullen bieden in een donkere, van schoonheid verstoken wereld. En dan zijn er Miriam en Ondine, de moeder en dochter die zwervend door het boek trekken. Op zoek naar een prins valt Miriam ten prooi aan mannen die haar misbruiken. Prinsen, zo leert haar observerende dochter Ondine, zijn zeldzaam – kikkers daarentegen zijn er in overvloed.
Zintuiglijke schrijver
Baerwaldt hanteert een spaarzame, registrerende stijl en gaat daarbij bijzonder beeldend te werk. Wateroppervlak rimpelt ‘als loszittend vel,’ dode tetra’s drijven tegen de waterspiegel als ‘rubberen badspeelgoed,’ dichtgetimmerde huizen staan tegen elkaar aan als ‘tanden in een scheef gebit.’ Viezigheid en ziekte zijn alomtegenwoordig. Neem de binnenkant van Loek en Brenda’s woonwagen die grauw ziet van roet. Of de ‘teflonkoorts’ waardoor Alex een week lang misselijk en zwetend ‘lag te trillen in [zijn] nest.’ Om het benauwd van te krijgen.
Opvallend is Baerwaldts fascinatie voor vissen, water en de zee die in alles is terug te vinden. In het dreigende ‘waterwezens kunnen zeer wraakzuchtig zijn’, maar ook in de rust wanneer Alex avondenlang naar de vissen in zijn aquarium tuurt ‘totdat hij moe genoeg was om te slapen’, of Loek vissend aan de waterkant zit waar hij zijn problemen laat ‘meedrijven op de stroming van het kanaal’. En dan weer die mooie taal en observaties. De tinteling die langs Ondine’s ‘ruggengraat omhoogborrelt als zuurstof in een watertank.’ Of: ‘Vissen, begreep ik meteen, leven samen zonder elkaar aan te raken.’
Weerklank van andere verhalen
Gaandeweg de fragmentarisch opgezette roman, in korte hoofdstukjes en wisselend perspectief, komen de verhaallijnen op een knappe manier samen. Zo ook de twee voornaamste sprookjes waaruit Baerwaldt haar inspiratie putte, De kleine zeemeermin en Van de visser en zijn vrouw. Maar even interessant zijn de echo’s van andere literaire werken. Neem Michael K bijvoorbeeld, hoofdpersoon uit het bekroonde boek Wereld en wandel van Michael K (J.M. Coetzee), een verschoppeling overlevend aan de rand van de maatschappij die ook hem weinig gunt. De tranen van vreugde die hij ervaart bij het lukken van zijn pompoenoogst doen denken aan die van Brenda. ‘Met haar handen wroette ze in de aarde en woelde alles los tot ze de laatste ui te pakken had. Er kwam een brok in haar keel, tranen trokken modderige sporen over haar gezicht. Ze huilde omdat de grond zo vruchtbaar was.’
In dit eigenzinnige debuut gebruikt Baerwaldt sprookjes waar sprookjes in essentie voor bedoeld zijn: om te waarschuwen en om waarheden over het menselijk bestaan aan te tonen. In Baerwaldts boek gaat het om de moeilijkheid van communicatie, van echt contact, van omgaan met het simpelweg in leven zijn en het beheersen van onzuivere neigingen. Maar nog het meest om de moeilijkheid van thuis zijn in het eigen lichaam, van thuis zijn in de wereld. In het tragische vijfde deel zien we de kleine zeemeermin die ploeterend door de modder een weg probeert te vinden in de nieuwe wereld boven de zee. Ooit fantaseerde ze ‘over een wereld die zo anders was dan die waarin ze zelf rondzwom.’ Heel herkenbaar, en gek genoeg heel menselijk.
Deze week werd bekend dat Hier komen wij vandaan op de longlist van de Libris Literatuur Prijs 2022 staat. Hopelijk komt dit bijzondere boek binnenkort op de shortlist te staan.
