De bundel Tijd van de aarde van de Russische dichteres Galina Rymboe (1990) kwam tot stand dankzij een crowdfundingsactie en is het zevende deel in de Sporenreeks voor hedendaagse experimentele poëzie van Uitgeverij Perdu. De gedichten werden vertaald door Pieter Boulogne, universitair docent Russische Letterkunde in Leuven. Het betreft een behoorlijk ambitieuze bundel. Dat blijkt meteen al uit het motto van een halve pagina van de vermaarde theoreticus van het anarchisme Pjotr Kropotkin (1842-1921). Het beschrijft de constante strijd tussen het individu en zijn omgeving die door de voortschrijdende tijd steeds aan verandering onderhevig is. Het individu past zich omwille van de harmonie voortdurend aan.
Gemeenschappelijke taal
Rymboes gedichten gaan over de veranderende tijd en ruimte en hoe de mens zich hiertegenover verhoudt. Over dat laatste heeft zij een sterke mening. Tijd van de aarde is behalve een filosofische ook een politieke bundel. Rymboe afficheert zichzelf als feminist en activist. Ze probeert mensen dichter bij elkaar te brengen, door te streven naar een gemeenschappelijke taal en deze terug te brengen tot de essentie.
Ondanks deze aspiraties valt het niet mee om Rymboes wereldbeeld uit haar complexe en hermetische poëzie te herleiden. Om er een een beetje vat op te krijgen is het raadzaam om eerst het tien bladzijden tellende nawoord van de Russische critica Anna Glazova te lezen. Door de hoogdravende, academische taal en frequente verwijzingen naar filosofen is dit overigens ook beslist geen sinecure.
Onstuitbare woordenstroom
Ook de vorm maakt de gedichten moeilijk vatbaar. Het betreft voor het grootste gedeelte titelloze prozagedichten. Alleen de vijf delen hebben titels. De teksten bevatten geen hoofdletters en spaarzame interpunctie. Er is nauwelijks gebruik gemaakt van typografie, behalve een enkele woordgroep die cursief gedrukt staat. Het voordeel van deze dichtvorm (hoewel je eerder kunt spreken van het ontbreken van vorm) is natuurlijk dat het de dichter grote vrijheid geeft. Aan de andere kant wordt die van de lezer er enorm door beperkt. Door het ontbreken van (wit)regels zijn er geen rustpunten waar je je even kunt wijden aan eigen gedachten en mijmeringen. Er is ook geen houvast, waardoor je de draad nog wel eens kwijtraakt. Je kunt je eigenlijk alleen maar overgeven aan de voortdenderende woordenstroom.
Huidige tijd, nieuwe taal
Rymboe trekt de lezer in deze gedichten nadrukkelijk naar zich toe. Zij wil overtuigen. Haar toon is heftig en direct: ‘een voetbalveld, getransfigureerd door een ontploffing; op zijn grenzen en bijeenkomst van vrouwen rondom klinkende kegels die de aarde opblazen, een aantal foto’s van de bijeenkomst, erna vertoond in het hoofdgebouw onder het geraas van een traumahelikopter’.
Rymboe schrijft over het hier en nu van het huidige Rusland, vol industriële ruïnes en verlaten landschappen. Ze probeert deze werkelijkheid in een objectieve, ‘materialistische’ taal te beschrijven. Dat is een probleem omdat taal beladen is, vol oude betekenissen. De werkelijkheid moet worden ‘bevrijd van het teken’ om haar opnieuw te kunnen beschrijven.
Traumahelikopter
In het eerste en meest omvangrijke deel van de bundel, ‘Een leven in de ruimte’, beschrijft ze de huidige ruimte. Alle taalregisters worden hiervoor opengetrokken. Soms is de taal droog, bijna journalistiek (‘in de republiek van het grijze licht zit terrorisme in de ceremonialiteit van het handelscentrum, in een Nike-pak, in geneeskunde en technologieën’), dan weer poëtisch (‘een staking van karren langs de snelweg en hun groene rook. een signaal van een verwoeste fabriek, en van een nachtboerderij een knarsende gil’). Steeds doemt er een somber en desolaat beeld van de werkelijkheid op. Verder staan haar gedichten bol van de filosofische, in academische taal vervatte mededelingen (‘vereist iedere verandering de aanwezigheid van een bepaalde niet-uitgedrukte overvloed ofwel residu, een of ander niet-relationeel deel objecten dat hen toelaat om nieuwe relaties binnen te stappen’). Het is dan alsof je een filosofisch traktaat leest.
Vervagende grenzen
Beelden komen vaak terug, zoals het hierboven geciteerde beeld van de traumahelikopter. Maar ook dat van de ‘camera’ – een belangrijk motief – die net als de dichter de werkelijkheid waarneemt, ‘de tanker boven het water’ die als de tijd voorbijglijdt of de ‘gletsjer’ waarin het verleden ligt gestold. Het gaat ook steeds om dezelfde thematiek, zij het net even iets anders verwoord of belicht.
Volgens Rymboe is er sprake van een voortdurende overgang tussen verleden en heden, tussen personen en ruimte, zelfs tussen man en vrouw, waarbij de grenzen onduidelijk zijn. Steeds ontstaat er weer een nieuwe werkelijkheid:
‘Alsof je een naald bent geworden, deze morgen bent geworden en de gewaarwording openprikt; en opnieuw keert alles terug naar de naad: dat jij mijn moeder of boek bent, jullie zijn tezamen in het zand van het gezicht gedompeld. druppels van camera’s, door anderen uit ons verzameld, uit onze ervaring, dunne schaduwen, die vuur en klei organiseren, verschaffen aanraking tot jou via een onmogelijk moment, het doorgelaten teken in het werkelijke boek’.
Nieuwe ordening
Een nieuwe werkelijkheid vraagt om een nieuwe ordening in taal. Dat dit problematisch is, blijkt uit het tweede deel (‘manieren om de materie te organiseren’): ‘de redenen van de materie zijn niet betrokken bij haar organisatieprincipes, het teken heeft niet te maken met wat het doet; en de overblijvende betekenis houdt zichzelf zowat vast aan de delen, zich oprollend in de diepte van een gesloten kamer die aangeschroefd is rondom haar bestaan binnen de soort ‘kamer’’.
De materie ontwikkelt zich autonoom van het teken. Maar toch hebben we taal nodig om uit te maken wie we zijn en om met elkaar te kunnen communiceren. Dat is de taak die de dichter zich heel idealistisch in deze bundel stelt. Ze gebruikt voor die nieuwe taal, waarvoor de oude moet verdwijnen, het religieuze begrip ‘transfiguratie’: ‘dit is het boek van de teloorgang, binnen de grenzen van het geheugen gestouwd en in de vlakte waarop de scherven van de schepping ontdaan van kenmerken gelegen zijn, weggeblazen worden door de transfiguratiewind’ (uit deel drie ‘fragmenten uit de cyclus ontdaan van kenmerken’).
Bereikbaarheid
Je moet er dan wel vanuit gaan dat iedereen deze taal zal begrijpen. Het is echter onvoorstelbaar dat een arbeider aan deze gedichten een touw zal kunnen vastknopen. In de laatste twee delen wordt Rymboes toon iets persoonlijker en daardoor minder verkrampt. In een droom voert de ‘ik’ een conversatie met haar moeder: ‘Hoe doe je dat, na wat er gebeurd is, in dit huis? ze antwoordt: ik weet wat er gebeurd is, maar dat verhindert me niet om bakmeel met water te kneden in mijn huis, om dit huis te behoeden’. Na al die abstracte gedichten is dat een verademing.
