De Franse titel Crépuscule van de roman Schemering van Philippe Claudel drukt iets nauwkeuriger de essentie uit. Crépuscule betekent schemering als overgang tussen dag en nacht (of nacht en dag), maar betekent ook datgene wat op het punt staat te verdwijnen. En deze betekenis is helemaal van toepassing op het verhaal dat Claudel in deze roman vertelt. Claudel neemt de lezer mee naar een uithoek van een fictief keizerrijk, naar een klein dorpje, waar een moord heeft plaatsgevonden op de pastoor, vlak voor het invallen van de duisternis. Politieman Nourio en zijn Plaatsvervanger Baraj (overheidsfuncties en belangrijke begrippen in het boek worden met een hoofdletter geschreven) zetten alles op alles om de moord op te lossen. Nourio wordt gezien als de slimme vreemdeling in het dorpje, terwijl Baraj de autochtoon doorgaat voor dom. Samen bemannen ze de politiepost van het dorp.
Nourio beschouwt het leven als een stompzinnig spel waaruit geen winst of verlies te behalen is. Hij heeft een zekere intellectuele nieuwsgierigheid, maar graaft niet erg diep. Hij maakt er het beste van, al valt dat niet mee met een altijd zwangere vrouw, een huis vol kleine kinderen en een immer opspelende seksuele drift. Zijn vrouw ondergaat de toenaderingen door haar man gelaten. ‘Als een uitgehongerd varken drong hij in haar binnen, hijgend en grommend, en zij liet hem begaan, zwijgend, onderdanig en vreugdeloos, ging verder met het snijden van de groente als ze daarmee bezig was.’
Moord een uitdaging
Baraj is tevreden met zijn bestaan. Hij is als kind enorm gepest en heeft zich min of meer genesteld in een solitair bestaan met twee honden in een huisje buiten het dorp. Hij denkt dieper na dan de mensen op het dorp weten, krijgt flarden van gedichten door en is in zijn eentje domweg gelukkig. De moord op de pastoor is voor de Politieman een uitdaging, een kans om te laten zien wat hij waard is en een kans op promotie. Baraj ziet in de moord een aankondiging van het einde der tijden, maar Nourio ziet het als een begin van ‘een weg, geplaveid met hoogachting en eerbetoon.’ Maar dan moet hij wel de moordenaar vinden en dat valt niet mee. Al zet hij zich volledig in, hij komt geen stap verder. Daarbij geplaagd door de angst dat het onderzoek hem uit handen zal worden genomen.
Het dorp bestaat voor het grootste deel uit christenen en een kleine moslimgemeenschap. Achter de grens, waar het dorp vlakbij ligt, zijn de moslims wel in de meerderheid, een bedreiging voor het keizerrijk. Door behoedzaamheid en discretie in combinatie met het talent om onzichtbaar te zijn, kunnen de moslims in het dorp overleven. Ze worden getolereerd als ze niet al te nadrukkelijk tonen dat ze moslims zijn. Zij zijn de buitenstaanders, de christenen de gevestigden.
De wijze imam van het dorp beseft meteen de mogelijke explosiviteit van de moord. Hij laat in een gesprek met de Politieagent doorschemeren dat de moord een potentiële bedreiging is voor ‘zijn’ gelovigen. ‘Mensen die anders zijn, worden getolereerd zolang de wereld soepel loopt als touw door een katrol,’ zegt hij beeldend. Maar er hoeft maar iets mis te gaan en dan beginnen de vingers al te wijzen. Nourio zegt dat het hem om gerechtigheid gaat. ‘De dader zal gevonden en bestraft worden, dat beloof ik u. Of het nu een christen of een moslim is. Zijn daad valt alleen hem aan te rekenen, niet zijn geloofsgemeenschap. (…) stelt u uw gelovigen gerust en laat mij mijn werk doen.’ De imam is hiervan onder de indruk. ‘U spreekt als een heilige, en dat verbaast me niet van u, want u hebt het gezicht en de ziel van een goed en rechtvaardig mens.’
Een wenselijke waarheid
Na de moord wordt er in het dorp een processie georganiseerd waarin met de vinger naar de moslimgemeenschap als schuldige wordt gewezen. Er wordt een varken gekeeld en bij de deur van de moskee opgehangen. De autoriteiten weten niet wat ze moeten doen. De Rapporteur van het Keizerlijk Gezag stelt voor om een waarheid te zoeken die voor het grootste deel van de dorpsgemeenschap acceptabel is. Nourio stemt hiermee in. Al kan hij de gevolgen van deze positiebepaling niet onder ogen zien. Hij is minder heilig dan de imam gehoopt had. Hij lijdt onder wat Sartre ‘mauvaise foi’ noemde. Hij durft geen eigen keuze te maken omdat hij bang is voor de consequenties voor zichzelf.
Politieagent Nuorio is niet zo heilig als hij zou willen zijn. Door zijn ijdelheid valt hij ten prooi aan de mensen bij wie hij in loondienst is. Hij haalt vreemde strapatsen uit om in het gevlei te komen, het is om te lachen en te huilen. Als Nourio op een dag bij de Rapporteur wordt uitgenodigd, voelt hij zich gestreeld, al heeft hij een lage dunk van de man. Hij gaat mee in de strategie van de Rapporteur en zegt heel gewichtig dat hij en de Rapporteur deel uitmaken van het grandioze mechaniek van het Keizerrijk. Aangemoedigd door de Rapporteur komt hij tot de formulering dat het niet om de werkelijke waarheid gaat in deze kwestie, maar om de werkbare waarheid. Een waarheid die wenselijk is om de bedreigde stabiliteit van het dorp, en daarmee van het keizerrijk, te handhaven. De Rapporteur is het daarmee eens.
Schemering is geen whodunnit, maar een verhaal over de manier waarop in alle tijden en plaatsen van de geschiedenis wordt omgegaan met buitenstaanders. Zij worden ontmenselijkt omwille van de breekbare sociale eenheid. En dat allemaal verguld met een term die mooi klinkt, ‘werkbare waarheid’. Populisme in de hoogste graad. Van de Jodenvervolging tot het bij voorbaat als verdacht beschouwen van een bepaalde etnische of religieuze groeperingen dat leidt tot toeslagenschandalen, tot het ‘minder-minder’. Alle gezagsdragers creëren geverfde vogels die vervolgens worden doodgepikt. En de waarheid komt bij het oud vuil te staan. De ambtenaar is degene die het beleid, nolens volens, uitvoert. In deze roman is dat Nourio, een lachwekkende ijdeltuit die langzaam meedrijft met de populistische stroom. Kan je hem dat kwalijk nemen? Zijn ogenschijnlijk domme en eenzame Plaatsvervanger Baraj komt er veel sympathieker vanaf. Hij doorziet alles, maar trekt zich terug in wat de Duitsers noemen een ‘innere Emigration’.
Sombere boodschap
De roman eindigt somber. Het Keizerrijk is ten dode opgeschreven en is in staat van ontbinding. ‘de Grens zal week worden, er zullen gaten en scheuren in komen en dan zal hij de honderdduizenden op elkaar geplakte mensen doorlaten die het Rijk uiteen zullen doen spatten als een notendop onder de hak van een schoen. Uit die natuurramp zullen allerlei Staten geboren worden (…) waarin men elkaar zal doden in naam van God of de Profeet, en op de bestaande haat zal nieuwe haat worden gelegd, en samen zal dat een onuitputtelijke, vruchtbare voedingsbodem zijn voor het kwaad dat nog moet komen.’
Deze sombere boodschap wordt in de roman op een prachtige manier en in mooi proza verteld. Het boek is fraai vertaald en leest als een trein. De zoektocht naar de dader stuwt de lezer verder. Claudel weet de lezer hoofdstuk na hoofdstuk mee te trekken in een universeel thema. Volgens hem is de gang van zaken een natuurwet waar individuen weinig aan kunnen veranderen. De lezer bepaalt of hij het daarmee eens is. Knap aan dit boek is dat het als historische vertelling geheel geloofwaardig is en zomaar in de huidige tijd geplaatst kan worden. Claudel is een groot schrijver die zich met deze roman weer overtroffen heeft. Een meer dan actueel boek dat blijft nasmeulen in het bewuste en onderbewuste en dat tot de huidige werkelijkheid is geworden.
