Het is een aandoenlijk tafereel dat Philip Dröge beschrijft in één van de laatste hoofdstukken van De Tawl. Hij staat bij het graf van de Amerikaan John Storms in het dorpje Pascack. Deze John overleed op 8 april 1962; je zou kunnen zeggen dat het tevens de sterfdag van een taal was, omdat hij de laatste spreker van het oorspronkelijke Nederlands was in Amerika. Wat het nog dramatischer maakt is dat de sterfdag van dit Neder-Amerikaans eigenlijk al dertien jaar eerder lag. John en zijn broer James gebruikten namelijk als laatsten hun oude taal nog, en dus alleen onderling. Maar James was in 1949 al gestorven. John had toen niemand meer die hem in die taal verstond; zelfs zijn vrouw niet, want zij sprak die niet.
De Tawl heet het residu van de taal die in 1642 aanmeerde, samen met de eerste Nederlandse kolonisten, aan weerszijden van wat later de rivier de Hudson zou gaan heten en waar de vesting Nieuw-Amsterdam werd gesticht. De Tawl is ook de titel van de afgelopen september met de Taalboekenprijs bekroonde speurtocht naar restanten van die oorspronkelijke taal, ‘taalfossielen’ noemt auteur Dröge ze zelfs een keer wat oneerbiedig.
Het boek is een mengeling van een road trip per fiets door een deel van New Jersey en een onderzoek via gesprekken en archiefstudies naar wat er nog van het 17de-eeuwse Nederlands is terug te vinden. De fietstocht, soms over de vluchtstrook langs autowegen of lastige hellingen, wordt daarmee een metafoor voor de moeizame, maar zeer meeslepende naspeuringen. De beschrijving van de teloorgang van een inmiddels verdwenen taal is bij Dröge in goede handen. Hij schreef eerder al eens een boeiende geschiedenis van een verdwenen land, het ministaatje Moresnet.
Van Buren
Iedereen heeft wel eens gehoord dat er tal van plaatsnamen zijn in New Jersey die aan de eerste Nederlanders herinneren. Brooklyn en Harlem (naar Breukelen en Haarlem) zijn de bekendste maar er zijn er meer. Dröge speurt echter vooral naar Nederlandse restanten in de geleidelijk door het Engels vervangen taal en legt bloot hoe dat oorspronkelijke Nederlands in de loop van drie eeuwen volkomen verdween.
Minder mensen zullen weten dat het woordje OK (okay) voor ‘goed’ een Nederlandse connectie heeft. Dat heeft te maken met de enige president die Amerika heeft gehad die naast Engels ook Nederlands sprak. We hebben het dan over de achtste president (van 1837-1841) Martin van Buren. Hij was een nazaat van ene Maessen die in 1631 in Amerika aanlandde maar daar de naam Van Buren aannam naar zijn Gelderse geboorteplaats. De president woonde in het plaatsje Old Kinderhook (het zal de naam te danken hebben gehad aan het grote aantal kinderen dat het ooit bevolkte). De presidentskandidaat kreeg de bijnaam ‘Old Kinderhook’, afgekort tot ‘OK’, waarvan hij zelf een soort strijdkreet maakte: ‘OK is dik in orde’.
Van Loon
Opvallend is dat in de VS de belangstelling voor de Tawl opkwam toen hij vrijwel niet meer gesproken werd: ‘De Verenigde Staten hebben alle gebruikelijke kinderziektes doorgemaakt en gaan vanaf 1900 als ontluikende wereldmacht omkijken’, schrijft Dröge. Tot die introspectie hoorde ook de ontdekking van verdrongen minderheden en verdwenen of verdwijnende talen, zoals wat dan het ‘Jersey Dutch’ wordt genoemd. Het levert een detectiveachtig verhaal op dat Dröge als een thriller serveert over de taalonderzoeker Lawrence Gwyn van Loon (1903-1985) die er prat op gaat dat hij allerlei historische documenten die opgesteld zijn in de Tawl heeft ontdekt. Hij beweert zelfs dat hij zelf de Tawl nog spreekt. Wat hij boven tafel krijgt is te curieus om waar te kunnen zijn, maar zijn vondsten kunnen niet worden weerlegd. Tot de linguïst Charles Gehring – Dröge spreekt hem zeer uitvoerig – een frappante ontdekking doet. Alleen deze verwikkeling al maakt De Tawl tot een boek dat een veel breder publiek dan geïnteresseerden in taal boeiende leesuren verschaft.
Aan het eind is er nog de vraag: waarom heeft dat 17de -eeuwse Nederlands niet overleefd? Waarschijnlijk ligt het antwoord, zo concludeert Gehring tegenover Dröge, in de aard van de Nederlanders die zich vestigden in Amerika. Ze waren te individualistisch: ‘Ze stelden zich niet op als groep met een gesloten taal en cultuur, maar ze gingen als eenlingen op zoek naar succes in nieuwe Amerikaanse maatschappij. Ze wilden hun dromen najagen. Daar hoorde bij dat ze Engels gingen spreken’.
